Một cuộc thương lượng đời thường chỉ cần một trang giấy chuẩn bị với bảy dòng: việc cần bàn, điều mình muốn và lý do, điều bên kia có thể muốn, sự thật đã kiểm, câu hỏi định hỏi, các phương án có thể đưa ra, và việc mình làm nếu không thành. Viết xong trang đó mất chừng mười lăm phút, nhưng nó thay đổi hẳn cách bạn nói: bớt lan man, bớt cảm giác bị bất ngờ, và ít khi về nhà mới nhớ ra điều quan trọng nhất chưa nói.
Bài này dành cho người chưa quen chuẩn bị, sắp nói chuyện với chủ nhà, thợ sửa, người nhà hay đồng nghiệp. Bạn sẽ có mẫu bảy dòng, một ví dụ điền sẵn, cách chọn thời điểm và chỗ nói, cách tập trước, và những thứ không cần chuẩn bị để khỏi biến việc nhỏ thành gánh nặng.
Vì sao một trang giấy, không phải một kế hoạch dài
Người mới hay rơi vào hai cực. Một là không chuẩn bị gì, bước vào cuộc nói chuyện với một cảm giác mơ hồ "mình muốn được đối xử công bằng hơn". Hai là chuẩn bị quá nhiều, viết cả kịch bản từng câu, rồi khi bên kia nói khác kịch bản thì luống cuống. Một trang giấy nằm ở giữa: đủ để biết mình đứng ở đâu, đủ gọn để nhớ khi không cầm theo.
Giới hạn một trang còn buộc bạn chọn lọc. Nếu không viết vừa một trang, có lẽ bạn đang gộp hai ba việc vào một cuộc nói chuyện. Tách ra sẽ dễ hơn: hôm nay bàn chuyện sửa bình nóng lạnh, tuần sau mới bàn chuyện gia hạn hợp đồng. Mỗi cuộc nói chuyện một mục tiêu chính là nguyên tắc tốt cho người mới.
Viết tay hay gõ trên điện thoại đều được. Điều quan trọng là viết ra thành chữ chứ không chỉ nghĩ trong đầu. Khi viết, những chỗ mơ hồ lộ ra ngay: bạn sẽ thấy mình chưa biết con số cụ thể, chưa nghĩ người kia lo điều gì, hay chưa có phương án dự phòng. Phát hiện những lỗ hổng này ở bàn bếp tốt hơn nhiều so với phát hiện giữa cuộc nói chuyện.
Mẫu bảy dòng và cách điền từng dòng
Chép bảy dòng sau ra giấy, mỗi dòng chừa hai ba hàng trống. Điền theo thứ tự, vì mỗi dòng giúp dòng sau dễ viết hơn.
- Việc cần bàn, viết trong một câu. Ví dụ: "Bàn với chủ nhà về việc sửa bình nóng lạnh hỏng." Nếu câu này dài quá hai dòng, hãy thu hẹp lại.
- Mình muốn gì và vì sao. Viết cả điều muốn lẫn lý do. Lý do giúp bạn linh hoạt về cách làm mà vẫn giữ điều cốt lõi.
- Bên kia có thể muốn gì, lo gì. Đoán vài điều và đánh dấu là "đoán". Những điều chưa chắc sẽ biến thành câu hỏi ở dòng năm.
- Sự thật và con số đã kiểm. Ngày hỏng, ảnh chụp, điều khoản trong hợp đồng, những gì hai bên đã nói trước đây. Chỉ ghi điều bạn chắc chắn.
- Hai ba câu hỏi muốn hỏi. Câu hỏi để hiểu bên kia, ví dụ "Anh thường gọi thợ nào, mất bao lâu thì thợ tới được?".
- Các phương án mình có thể đưa ra. Ít nhất hai, tốt nhất là ba. Phương án nên khác nhau về cách làm, không chỉ khác nhau một chút về con số.
- Nếu không thống nhất được thì mình làm gì. Một dòng thôi, nhưng nó cho bạn sự bình tĩnh: bạn biết mình không bị dồn vào chân tường.
Bảy dòng này cũng là thứ tự tự nhiên của một cuộc nói chuyện tốt: nêu việc, nói nhu cầu, hỏi bên kia, dựa vào sự thật, cùng tìm phương án. Dòng cuối không nói ra nhưng luôn nằm trong đầu bạn.
Ví dụ điền sẵn: xin chủ nhà sửa bình nóng lạnh
Ví dụ giả định: chị Hạnh thuê căn hộ nhỏ ở Cần Thơ, bình nóng lạnh hỏng từ ba hôm trước. Chị đã nhắn chủ nhà một lần nhưng chỉ nhận được câu "để anh xem". Đây là tờ chuẩn bị của chị. Dòng một: bàn với anh chủ nhà để sửa bình nóng lạnh trong tuần này. Dòng hai: muốn có nước nóng trước cuối tuần vì con nhỏ tắm buổi tối; không muốn tự bỏ tiền vì bình là đồ của nhà.
Dòng ba, đoán: anh chủ nhà lo chi phí thay bình mới, lo phải tự đi gọi thợ, có thể nghĩ bình hỏng do người thuê dùng sai. Dòng bốn, sự thật: bình hỏng ngày 12, có ảnh chụp đèn báo không sáng; hợp đồng ghi chủ nhà chịu sửa thiết bị đi kèm nhà; chị đã nhắn ngày 12. Dòng năm, câu hỏi: anh muốn sửa hay thay; anh có thợ quen không; nếu chị tìm thợ thì anh có đồng ý trả tiền không.
Dòng sáu, phương án: một, anh gọi thợ quen tới trong hai ngày; hai, chị gọi thợ, gửi hoá đơn, trừ vào tiền nhà tháng sau; ba, nếu phải thay bình, chị góp công tháo lắp và chọn loại vừa phải, anh trả tiền thiết bị. Dòng bảy, nếu không thống nhất: tạm đun nước tắm cho con vài hôm, nhắn lại bằng tin nhắn có trích điều khoản hợp đồng, và nếu kéo dài thì tìm hiểu quyền của người thuê theo quy định hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Nhìn tờ giấy đó, bạn thấy chị Hạnh không cần nói hay mà vẫn có một cuộc nói chuyện chắc chắn: chị biết điều mình cần, có bằng chứng, có câu hỏi để hiểu chủ nhà, có ba cách để đề xuất, và không hoảng nếu anh chủ nhà từ chối.
Chọn thời điểm, nơi nói và kênh liên lạc
Chọn lúc bên kia không vội. Một đề nghị đưa ra lúc người kia đang dở tay hay đang mệt thường bị từ chối cho nhanh. Hỏi trước "Anh có rảnh mười phút không, em muốn bàn chút chuyện bình nóng lạnh" vừa lịch sự vừa giúp họ chuẩn bị tinh thần.
Chọn nơi cả hai thấy thoải mái. Chuyện riêng thì nói riêng, đừng nói trước mặt người khác khiến ai đó phải giữ thể diện. Chuyện trong nhà nên nói lúc không có khách, chuyện ở chỗ làm nên nói ở góc yên tĩnh chứ không giữa phòng đông người.
Chọn kênh hợp với độ khó của việc. Việc đơn giản, cần lưu lại thì nhắn tin. Việc có cảm xúc hoặc nhiều điểm cần bàn thì gặp trực tiếp hay gọi điện. Một cách hay là nói trực tiếp rồi nhắn tóm tắt sau, để vừa có không khí thân thiện vừa có chữ làm bằng.
Tránh lúc mình đang nóng. Nếu vừa bực vì bình hỏng, vừa đi làm về mệt, đó không phải lúc tốt để mở lời. Đợi tới khi bạn nói chuyện được bằng giọng bình thường. Tờ chuẩn bị giúp việc chờ này dễ hơn, vì bạn biết mọi thứ đã được ghi lại, không sợ quên.
Tập trước trong mười phút
Bạn không cần tập như diễn kịch, nhưng nói thành tiếng vài câu quan trọng trước khi gặp thật giúp giọng chắc hơn hẳn. Mười phút là đủ cho những việc dưới đây.
- Nói câu mở đầu thành tiếng hai ba lần. Ví dụ: "Anh ơi, bình nóng lạnh hỏng từ hôm 12, em muốn bàn với anh cách sửa trong tuần này." Câu mở gọn, có sự thật, có mục tiêu.
- Đoán hai câu trả lời khó nhất và nghĩ cách đáp. Nếu anh chủ nhà nói "chắc do em dùng sai", bạn đáp: "Em hiểu anh lo chuyện đó. Mình gọi thợ kiểm, nếu đúng do em thì em chịu, còn do bình cũ thì anh giúp em nhé."
- Tập im lặng sau khi nêu đề nghị. Nói xong đề nghị thì dừng, để người kia nghĩ. Người mới hay nói thêm để lấp khoảng trống, rồi vô tình tự nhượng bộ.
- Nhờ một người thân đóng vai bên kia. Năm phút nhập vai với bạn bè giúp bạn nghe giọng mình và phát hiện câu nào nghe gắt.
- Chuẩn bị câu xin thời gian. "Để em nghĩ thêm rồi nhắn anh tối nay nhé" là câu cứu nguy khi bên kia đưa ra một phương án bạn chưa tính tới.
Sau khi tập, gấp tờ giấy lại. Bạn có thể mang theo để liếc khi cần, nhưng đừng đọc như đọc bài; người đối diện sẽ thấy cứng nhắc. Phần lớn người chuẩn bị kỹ thấy mình gần như không cần nhìn lại tờ giấy, vì việc viết ra đã giúp nhớ.
Tờ chuẩn bị đổi thế nào theo từng loại việc
Bảy dòng là khung chung. Tuỳ việc, có dòng cần viết kỹ, có dòng chỉ cần một chữ. Bảng dưới gợi ý chỗ nên dồn sức cho vài loại thương lượng đời thường hay gặp.
| Loại việc | Dòng cần viết kỹ nhất | Lý do |
|---|---|---|
| Thuê nhà, sửa chữa với chủ nhà | Dòng 4: sự thật, điều khoản, ảnh chụp | Chuyện thuê mướn dễ thành "lời anh lời em", bằng chứng giúp cả hai bình tĩnh |
| Chia việc, chi tiêu trong gia đình | Dòng 2 và 3: lợi ích của mỗi người | Người thân hiếm khi cãi nhau vì con số, mà vì cảm thấy không được hiểu |
| Mua đồ cũ, thuê thợ | Dòng 6 và 7: phương án và đường lui | Có lựa chọn khác giúp bạn không bị cuốn theo lời mời chào |
| Xin lùi hạn, đổi ca ở chỗ làm | Dòng 6: cách bù lại cho bên kia | Người nghe đồng ý dễ hơn khi thấy việc của họ không bị bỏ lửng |
| Dàn xếp với hàng xóm | Dòng 5: câu hỏi để hiểu họ | Hàng xóm khó chịu nhiều khi vì không được hỏi ý, câu hỏi tử tế gỡ được phần lớn |
Bạn không cần nhớ bảng này. Chỉ cần trước khi viết, tự hỏi một câu: trong việc này, chỗ nào dễ khiến mình lúng túng nhất? Dòng tương ứng với chỗ đó là dòng nên viết dài hơn cả. Những dòng còn lại có thể chỉ là vài chữ gợi nhớ.
Những thứ không cần chuẩn bị, và việc làm sau cuộc nói chuyện
Đừng chuẩn bị từng câu thoại. Thương lượng là trao đổi hai chiều, bên kia hiếm khi nói đúng như bạn đoán. Đừng chuẩn bị lý lẽ để thắng; bạn đang tìm cách làm cả hai cùng chấp nhận, không phải tranh luận ở toà. Đừng mất cả buổi tối cho việc nhỏ. Với chuyện đổi ca hay chọn quán ăn, ba dòng đầu của mẫu là đủ; bảy dòng dành cho những việc có tiền bạc hay quan hệ quan trọng.
Sau cuộc nói chuyện, lấy lại tờ giấy và ghi thêm hai ba dòng ở mặt sau: kết quả là gì, điều gì diễn ra khác dự đoán, lần sau muốn làm gì khác. Những dòng này biến mỗi cuộc thương lượng thành một bài học nhỏ. Sau vài tháng, xem lại các tờ giấy cũ, bạn sẽ thấy rõ mình hay đoán sai bên kia ở điểm nào, hay nhượng bộ quá sớm ở chỗ nào.
Nếu cuộc nói chuyện có kết quả cụ thể, hãy nhắn lại tóm tắt cho bên kia ngay trong ngày: ai làm gì, khi nào. Tờ chuẩn bị giúp bạn vào cuộc nói chuyện rõ ràng; tin nhắn tóm tắt giúp bạn ra khỏi nó rõ ràng. Hai việc này đi cùng nhau làm nên nền tảng cho mọi kỹ năng đàm phán khác.
Câu hỏi thường gặp
Có cần mang tờ chuẩn bị vào cuộc nói chuyện không?
Không bắt buộc. Với chuyện trong nhà, mang giấy ra có khi làm không khí nặng nề, nên bạn chỉ cần đọc lại trước khi nói. Với chuyện có nhiều con số như hợp đồng thuê hay báo giá sửa chữa, cầm theo một tờ ghi chú là bình thường và giúp bạn không nhầm.
Nếu không đoán được bên kia muốn gì thì viết gì ở dòng ba?
Hãy viết những câu hỏi thay cho câu trả lời, rồi chuyển chúng xuống dòng năm. Không biết bên kia muốn gì không phải là thất bại trong chuẩn bị; nó chỉ cho bạn biết phần đầu cuộc nói chuyện nên dành để hỏi và nghe nhiều hơn là đề xuất.
Chuẩn bị kỹ quá có làm mình cứng nhắc không?
Có thể, nếu bạn chuẩn bị kịch bản từng câu và cố bám theo. Tờ một trang tránh được điều đó vì nó ghi mục tiêu, sự thật và phương án chứ không ghi lời thoại. Giữ chắc mục tiêu, còn cách nói và thứ tự thì để tự nhiên theo cuộc trò chuyện.
Nên dành bao lâu để chuẩn bị cho một cuộc thương lượng nhỏ?
Với việc nhỏ như đổi ca hay hẹn lịch, hai ba phút nghĩ trong đầu là đủ. Với việc có tiền bạc hay ảnh hưởng tới quan hệ lâu dài như thuê nhà, sửa chữa lớn, chia việc trong gia đình, mười lăm tới hai mươi phút viết tờ chuẩn bị là mức hợp lý.
Có nên cho bên kia biết trước nội dung muốn bàn không?
Thường là nên, ở mức một hai câu. Người được báo trước có thời gian suy nghĩ, ít phản ứng phòng thủ và hay đến với tâm thế giải quyết. Bạn không cần báo hết phương án của mình, chỉ cần nói chủ đề và mong muốn chung.