Với người làm tự do, phần lớn rắc rối của một dự án, từ sửa đi sửa lại tới tranh cãi chuyện tiền, bắt nguồn từ buổi trao đổi đầu tiên: phạm vi chưa được nói rõ, mỗi bên hiểu một kiểu. Thương lượng phạm vi ngay buổi đầu không phải để giành phần ít việc cho mình, mà để hai bên cùng thấy rõ sản phẩm cuối là gì, cái gì nằm trong và cái gì nằm ngoài, trước khi nói đến giá và hạn.
Bài viết dành cho người thiết kế, viết nội dung, dịch thuật, lập trình, chụp ảnh, dựng video và nhiều nghề tự do khác. Bạn sẽ có bộ câu hỏi nên hỏi, cách đề xuất một gói nhỏ hơn khi khách muốn quá nhiều, cách nói về phần không làm mà không mất khách, và cách chốt lại bằng một bản tóm tắt ngắn. Phần viết thành văn bản thoả thuận chi tiết là bước sau, bài này tập trung vào cuộc nói chuyện.
Vì sao khách thường không biết mình muốn gì
Người làm tự do hay bực vì khách thay đổi yêu cầu, nhưng thường khách không cố tình. Họ đến với một nhu cầu chung như "cần làm lại bộ nhận diện cho cửa hàng" hay "cần dịch tài liệu này", và chỉ khi thấy bản nháp đầu tiên, họ mới nhận ra mình muốn thêm gì, bớt gì. Nếu buổi đầu bạn không giúp họ hình dung trước, những nhận ra đó sẽ đến muộn, dưới dạng yêu cầu sửa.
Ngoài ra, khách thường không biết công việc của bạn gồm những khâu nào. Với họ, "làm trang giới thiệu" có thể bao gồm cả viết nội dung, chụp ảnh sản phẩm, đăng ký tên miền, trong khi bạn chỉ nghĩ tới phần thiết kế. Sự khác biệt này không ai nói ra cho tới khi đến hạn giao.
Vì vậy, buổi đầu tiên nên được coi là buổi làm rõ, không phải buổi chào hàng. Bạn nói ít hơn, hỏi nhiều hơn, và cuối buổi nói lại bằng lời của mình những gì đã hiểu. Khách thường đánh giá cao người hỏi kỹ, vì điều đó cho thấy bạn quan tâm tới kết quả của họ chứ không chỉ muốn nhận việc.
Bộ câu hỏi nên có trong buổi đầu
Không cần hỏi hết mọi câu, nhưng nên đi qua đủ các nhóm sau. Bạn có thể ghi sẵn vào sổ để không quên khi nói chuyện:
- Mục đích: "Sản phẩm này dùng vào việc gì, ai sẽ xem, xem ở đâu?" Câu trả lời giúp bạn biết mức độ đầu tư cần thiết.
- Sản phẩm cuối: "Khi xong, anh chị sẽ nhận được những gì cụ thể: bao nhiêu trang, bao nhiêu tệp, định dạng gì?"
- Đầu vào: "Nội dung, hình ảnh, số liệu do bên anh chị cung cấp hay em phải tự tìm?" Đây là chỗ hay bị bỏ sót nhất.
- Người duyệt: "Ai sẽ là người duyệt cuối cùng? Có mấy người góp ý?" Nhiều người góp ý thường đồng nghĩa với nhiều vòng sửa.
- Mẫu tham khảo: "Anh chị có thích hoặc không thích mẫu nào không?" Hỏi cả điều không thích vì nó thường rõ ràng hơn.
- Thời điểm dùng: "Khi nào anh chị cần dùng thật?" Câu này khác với hạn giao, và cho bạn biết khoảng linh động.
- Những thứ không thuộc dự án: "Có phần nào anh chị đã có người khác làm rồi không?"
Khi khách trả lời mơ hồ, đừng điền thay họ bằng giả định của mình. Bạn hỏi lại bằng ví dụ cụ thể: "Khi chị nói vài trang, chị nghĩ khoảng ba trang hay mười trang?" Một câu hỏi cụ thể tiết kiệm cho bạn cả tuần làm lại.
Khi khách muốn quá nhiều: đề xuất gói theo giai đoạn
Có những khách mang tới một danh sách mong muốn dài trong khi thời gian hoặc ngân sách không đủ. Thay vì nhận hết rồi làm vội, hoặc từ chối thẳng, bạn đề xuất chia giai đoạn. Ví dụ giả định cho một người thiết kế nhận làm nhận diện cho quán cà phê nhỏ:
| Giai đoạn | Gồm những gì | Lý do xếp ở đây |
|---|---|---|
| Giai đoạn một, cần ngay | Biểu tượng quán, bảng màu, mẫu bảng tên cửa | Quán sắp khai trương, đây là những thứ khách nhìn thấy đầu tiên |
| Giai đoạn hai, trong tháng đầu | Mẫu bài đăng mạng xã hội, thẻ tích điểm | Dùng khi quán đã chạy ổn, có thể điều chỉnh theo phản hồi của khách |
| Giai đoạn ba, khi cần | Bao bì mang đi, đồng phục, trang trí tường | Tốn nhiều công, chủ quán có thể muốn thử mô hình trước |
Cách chia này giúp khách thấy bạn hiểu việc kinh doanh của họ, không chỉ nhận đơn. Nó cũng giúp bạn giữ chất lượng ở giai đoạn đầu thay vì dàn mỏng sức cho mọi thứ. Nhiều khách đồng ý ngay vì họ cũng chưa chắc mình cần hết các phần ở giai đoạn ba.
Nói về phần không làm mà không mất khách
Điều nhiều người làm tự do ngại nhất là nói "phần này em không làm". Họ sợ khách đi tìm người khác. Thực tế, khách mất lòng không phải vì bạn không làm một phần, mà vì họ phát hiện ra điều đó muộn. Nói sớm và nói rõ ràng thường được tôn trọng.
Cách nói tốt là gắn phần không làm với một gợi ý thay thế. Ví dụ: "Phần chụp ảnh sản phẩm em không nhận, vì em không có thiết bị và kinh nghiệm cho mảng đó. Nếu chị chưa có người, em có thể gửi chị danh sách những điều cần dặn thợ chụp để ảnh hợp với thiết kế." Khách vẫn nhận được giá trị từ bạn, và hiểu rõ cần tìm người khác cho phần đó.
Với những phần bạn làm được nhưng không nằm trong gói, bạn nói rõ là phần thêm: "Viết nội dung cho các trang thì em làm được, nhưng đó là việc riêng, em sẽ báo riêng thời gian và chi phí nếu chị muốn." Như vậy, sau này nếu khách yêu cầu, cả hai đều biết đó là phát sinh, không phải nghĩa vụ có sẵn.
Tránh những câu mơ hồ như "phần đó tính sau" hay "để em xem". Chúng nghe dễ chịu lúc nói, nhưng khách dễ hiểu thành "có làm", và đến cuối dự án bạn phải giải thích lại trong tình thế khó hơn nhiều.
Số vòng góp ý và người góp ý
Thống nhất số vòng ngay từ đầu. Nói rõ trong gói có mấy vòng góp ý, mỗi vòng khách gom ý kiến một lần. Hai hoặc ba vòng là con số nhiều người làm tự do dùng; quan trọng hơn con số là việc cả hai cùng biết.
Một đầu mối gom ý kiến. Đề nghị khách cử một người tổng hợp góp ý từ những người khác trước khi gửi bạn. Nhận năm luồng góp ý trái ngược từ năm người là cách nhanh nhất để dự án kéo dài.
Phân biệt sửa và đổi hướng. Sửa là điều chỉnh trong hướng đã duyệt, như đổi màu, chỉnh chữ. Đổi hướng là bỏ hướng cũ làm lại từ đầu. Nói trước rằng đổi hướng sau khi đã duyệt sẽ được tính như phần việc mới.
Thời gian phản hồi của khách. Hạn giao của bạn phụ thuộc vào việc khách góp ý đúng hẹn. Thống nhất rằng nếu khách góp ý trễ, hạn giao lùi tương ứng.
Góp ý bằng gì. Hỏi khách quen góp ý theo cách nào: ghi chú thẳng lên tệp, chụp màn hình khoanh vùng, hay nhắn tin từng ý. Thống nhất một cách duy nhất giúp bạn không bỏ sót ý nào và khách cũng không phải nhắc lại. Góp ý gửi rải rác qua ba ứng dụng khác nhau là nguồn hiểu lầm rất hay gặp ở các dự án nhỏ.
Chốt buổi đầu bằng một bản tóm tắt
Trước khi nói đến giá chính thức, bạn gửi khách một bản tóm tắt ngắn để xác nhận đã hiểu đúng. Bản tóm tắt nên có:
- Mục đích của dự án, viết bằng một hai câu.
- Danh sách sản phẩm cuối cụ thể, kèm số lượng và định dạng.
- Những gì khách cung cấp và thời điểm cung cấp.
- Những phần không nằm trong dự án, hoặc là phần thêm.
- Số vòng góp ý và đầu mối góp ý.
- Mốc giao dự kiến cho từng giai đoạn.
- Một câu mời sửa: "Nếu có chỗ nào em hiểu chưa đúng, anh chị sửa giúp em trước khi em gửi báo giá."
Bản tóm tắt này là nền cho báo giá và cho văn bản thoả thuận chính thức sau đó. Nếu khách sửa nhiều chỗ, đó là tin tốt: những hiểu lầm được phát hiện bây giờ, khi chưa tốn công làm. Với những dự án có giá trị lớn hoặc điều khoản phức tạp về quyền sử dụng sản phẩm, bạn nên tra quy định hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký.
Khi khách đòi báo giá ngay trong buổi đầu
Nhiều khách muốn biết giá ngay để so sánh. Báo một con số khi chưa rõ phạm vi là cái bẫy: báo thấp thì sau này khó tăng, báo cao thì khách bỏ đi trong khi có thể họ chỉ cần một gói nhỏ. Bạn có thể đưa ra một khoảng rộng, kèm điều kiện: "Với những gì chị kể, dự án thường rơi vào khoảng từ mức này đến mức kia, tuỳ số trang và việc ai lo nội dung. Em sẽ gửi chị con số chính xác sau khi chị xác nhận bản tóm tắt."
Câu trả lời này cho khách một hình dung để quyết định có tiếp tục không, mà không ràng buộc bạn vào con số chưa có cơ sở. Nó cũng cho thấy giá phụ thuộc vào phạm vi, một nguyên tắc bạn sẽ cần khách hiểu trong suốt dự án.
Nếu khách vẫn muốn một con số duy nhất ngay lập tức, bạn có thể đề nghị báo giá cho giai đoạn một trước, vì phần đó đã đủ rõ. Các giai đoạn sau sẽ báo khi tới lúc. Cách này giữ cho cuộc thương lượng luôn dựa trên những gì cả hai đã thấy rõ.
Câu hỏi thường gặp
Buổi trao đổi đầu nên gặp trực tiếp hay nhắn tin?
Nếu được, nên gọi điện hoặc gặp trực tiếp, vì bạn hỏi lại được ngay và nghe được những điều khách chưa viết ra. Sau buổi nói chuyện, mọi điều đã thống nhất đều nên được ghi lại bằng tin nhắn hoặc email để cả hai cùng lưu.
Khách không trả lời được nhiều câu hỏi thì làm sao?
Bạn đề xuất phương án mặc định cho từng chỗ chưa rõ và ghi lại trong bản tóm tắt, ví dụ ba trang, nội dung do khách cung cấp. Khách chỉ cần đồng ý hoặc sửa. Như vậy dự án vẫn có điểm xuất phát rõ ràng.
Có nên làm thử một phần miễn phí để khách tin không?
Nên thận trọng. Làm mẫu miễn phí tốn công và dễ bị lạm dụng. Thay vào đó, bạn chia sẻ sản phẩm đã làm trước đây hoặc đề nghị giai đoạn một nhỏ có tính phí. Khách nghiêm túc thường chấp nhận cách này.
Khách nói "cứ làm đi, sửa sau" thì nên trả lời thế nào?
Bạn giải thích rằng thống nhất trước vài điều giúp giảm số lần sửa và giao nhanh hơn, rồi hỏi những câu tối thiểu: mục đích, sản phẩm cuối, đầu vào. Nếu khách vẫn muốn bắt đầu ngay, ghi rõ trong tin nhắn rằng những thay đổi lớn sau bản nháp đầu sẽ được tính thêm.
Bản tóm tắt có thay được văn bản thoả thuận không?
Bản tóm tắt là bước làm rõ, chưa đầy đủ như một văn bản thoả thuận có điều khoản thanh toán, quyền sử dụng và xử lý khi huỷ. Với dự án nhỏ, nhiều người dùng tin nhắn xác nhận; với dự án lớn, nên có văn bản đầy đủ và tra quy định hiện hành.
Nếu đến giữa dự án mới phát hiện phạm vi bị hiểu khác thì sao?
Dừng lại và nói ngay khi phát hiện, mở bản tóm tắt ra cùng xem. Tách phần đúng phạm vi và phần hiểu khác, đề xuất phương án cho phần hiểu khác như làm thêm hoặc dời sang giai đoạn sau. Càng nói sớm, càng dễ thống nhất.