Lập trường là điều một người nói ra rằng họ muốn; lợi ích là lý do khiến họ muốn điều đó. "Anh muốn về quê nội mùng Một" là lập trường. "Anh sợ bố mẹ buồn vì năm ngoái mình về muộn" là lợi ích. Hai người giằng co lập trường thường bế tắc, vì chỉ một trong hai câu đòi được thực hiện. Hai người nói chuyện bằng lợi ích thường tìm được lối ra, vì một lợi ích có thể được đáp ứng bằng nhiều cách.
Đây là ý tưởng nền tảng của thương lượng hiện đại, được các nhà nghiên cứu đàm phán viết lại thành phương pháp từ cuối thế kỷ trước. Bạn không cần đọc sách lý thuyết để dùng nó. Bài này giải thích sự khác nhau bằng chuyện trong nhà, ngoài chợ và nơi thuê trọ, chỉ cách tìm lợi ích đằng sau một lời đòi, và những chỗ người mới hay vấp khi áp dụng.
Câu chuyện quả cam và bài học người mới hay bỏ qua
Có một ví dụ kinh điển trong các lớp đàm phán: hai chị em giành nhau một quả cam. Cuối cùng mẹ cắt đôi, mỗi người một nửa. Người chị bóc vỏ, ăn phần ruột, vứt vỏ đi. Người em bóc ruột ra bỏ, chỉ lấy vỏ để làm mứt. Nếu hai người hỏi nhau "em cần quả cam để làm gì", mỗi người đã có trọn phần mình cần thay vì một nửa.
Câu chuyện đơn giản nhưng nó chỉ ra một thói quen rất phổ biến: khi thấy bất đồng, người ta lập tức tìm cách chia đôi thứ đang tranh, mà không hỏi thứ đó dùng để làm gì. Chia đôi trông công bằng, nhưng nhiều khi cả hai đều thiệt. Lời đòi "em muốn quả cam" là lập trường. Lý do "em cần vỏ để làm mứt" là lợi ích.
Trong đời thường, lợi ích hiếm khi lộ rõ như chuyện quả cam. Người ta thường không nói lý do vì nghĩ điều đó hiển nhiên, vì ngại, hoặc vì chính họ cũng chưa nghĩ kỹ. Việc của người thương lượng là kiên nhẫn đào xuống dưới lời đòi, một cách nhẹ nhàng, để thấy điều người kia thật sự bận tâm. Khi thấy được, những cách giải quyết mới tự nhiên hiện ra.
Ví dụ lập trường và lợi ích trong đời thường
Bảng dưới là vài tình huống quen thuộc. Cột giữa là điều người ta hay nói, cột phải là những lợi ích có thể nằm phía sau. Chú ý một lập trường có thể ứng với nhiều lợi ích khác nhau, và bạn chỉ biết đúng là lợi ích nào khi hỏi.
| Tình huống | Lập trường (điều nói ra) | Lợi ích có thể nằm phía sau |
|---|---|---|
| Tết về quê | "Mùng Một phải về nội." | Sợ bố mẹ buồn; muốn có mặt lúc cúng; anh em đều về ngày đó |
| Chủ trọ | "Tháng sau tăng tiền phòng." | Tiền điện nước chung tăng; cần sửa mái; muốn người thuê ở lâu nhưng sợ lỗ |
| Người bán ở chợ | "Giá đó không bớt được." | Đã lấy hàng giá cao; sợ khách khác biết; cần bán nhanh trước khi héo |
| Con tuổi teen | "Con muốn đi chơi tới mười một giờ." | Không muốn bị bạn bè trêu; buổi hẹn kết thúc muộn; muốn được tin tưởng |
| Đồng nghiệp | "Em không nhận thêm việc này." | Đang quá tải; sợ làm không tốt bị đánh giá; việc không đúng chuyên môn |
| Hàng xóm | "Nhà anh phải chuyển chỗ để xe." | Xe chắn lối đi lúc sáng sớm; sợ trầy xe mình; khó chịu vì không được hỏi trước |
Nhìn vào cột phải, bạn thấy ngay vì sao chỉ đáp lại lập trường thì khó. Nếu chủ trọ tăng giá vì cần sửa mái, bạn có thể đề nghị giữ giá nhưng ký thêm sáu tháng, hoặc chia một phần chi phí sửa. Nếu con muốn về muộn vì sợ bị trêu, có thể đồng ý về lúc mười giờ rưỡi và bố mẹ đón ở đầu ngõ thay vì trước cửa quán. Mỗi lợi ích mở ra một cánh cửa mà lập trường đóng lại.
Cách tìm lợi ích đằng sau một lời đòi
Tìm lợi ích không phải đoán ý hay đọc suy nghĩ. Nó là một chuỗi việc nhỏ có thể luyện được. Thứ tự dưới đây dùng được cho cả khi bạn tìm lợi ích của người khác lẫn khi tự soi lợi ích của chính mình.
- Ghi nhận lời đòi mà không phản bác ngay. "À, anh muốn mùng Một về nội." Câu nhắc lại cho thấy bạn đã nghe, và người kia bớt phải giữ thế.
- Hỏi "vì sao" bằng giọng tò mò, không chất vấn. "Anh thấy mùng Một quan trọng ở điểm nào?" nghe dễ chịu hơn "Sao cứ phải mùng Một?".
- Hỏi "nếu không thì sao". "Nếu mình về mùng Hai thì anh lo điều gì nhất?" Câu này thường làm lộ ra nỗi lo thật.
- Tách lợi ích thành nhiều phần. Một lời đòi có khi chứa ba bốn lợi ích nhỏ. Viết ra từng cái giúp bạn thấy cái nào dễ đáp ứng.
- Xếp thứ tự. Hỏi hoặc tự hỏi: trong những điều này, điều nào quan trọng nhất? Lợi ích quan trọng nhất là nơi nên tập trung tìm cách.
- Nói lại lợi ích của người kia bằng lời của mình. "Vậy điều anh lo nhất là bố mẹ thấy con cháu về đông đủ lúc cúng giao thừa, đúng không?" Nếu họ gật, bạn đã hiểu đúng.
Làm tương tự với bản thân trước khi bước vào cuộc nói chuyện. Rất nhiều người đòi một thứ nhưng khi tự hỏi vì sao, họ phát hiện điều mình thật sự cần lại khác. Biết lợi ích của mình giúp bạn linh hoạt về cách làm mà vẫn giữ được điều cốt lõi.
Những lợi ích hay bị bỏ sót
Thể diện. Rất nhiều cuộc thương lượng bế tắc không phải vì tiền mà vì một bên sợ bị coi là thua. Người bán không muốn bớt giá trước mặt khách khác; người chồng không muốn đổi ý trước mặt họ hàng. Cho người kia một lối đi đẹp, ví dụ nói riêng hoặc để họ tự đề xuất, nhiều khi gỡ được nút thắt.
Sự chắc chắn. Có người chấp nhận được ít hơn để đổi lấy sự chắc chắn. Chủ nhà sẵn lòng giữ giá nếu biết người thuê ở trọn năm; thợ sửa nhà nhận giá thấp hơn nếu được trả đúng hẹn. Hỏi xem bên kia đang lo điều gì không chắc là cách tìm ra thứ để đổi.
Thời gian và công sức. Một người đòi bạn tự đến lấy hàng có thể chỉ vì họ không có ai đi giao. Một đồng nghiệp từ chối việc có thể chỉ vì hạn quá gấp. Nhiều lời đòi thực ra là lời than về thời gian, và giải pháp nằm ở lịch chứ không ở bản thân công việc.
Cảm giác được tôn trọng. Người hàng xóm phàn nàn chuyện để xe có khi không giận vì chiếc xe mà vì chưa ai hỏi ý họ. Một câu xin phép trước, một lời cảm ơn sau, có giá trị thật trong thương lượng đời thường, dù không ghi vào đâu.
Quan hệ lâu dài. Với người thân, hàng xóm, đồng nghiệp, giữ được quan hệ thường quan trọng hơn thắng một ván. Nhắc thẳng điều này ra, ví dụ "Em muốn hai chị em mình vẫn vui vẻ sau chuyện này", nhiều khi làm không khí dịu xuống ngay.
Khi lợi ích của hai bên thật sự đối nghịch
Không phải lúc nào đào sâu cũng tìm thấy điểm chung. Bạn muốn trả ít tiền cho chiếc tủ cũ, người bán muốn nhận nhiều tiền; đó là lợi ích đối nghịch thật, không phải hiểu lầm. Phân biệt lợi ích và lập trường không biến mọi xung đột thành đồng thuận, nó chỉ giúp bạn không bỏ sót những chỗ có thể đổi chác.
Ngay trong một cuộc mặc cả thuần giá, vẫn thường có lợi ích phụ. Người bán chiếc tủ có thể cần dọn nhà gấp trong tuần, cần người tự chở đi, hoặc muốn nhận tiền mặt ngay. Bạn có thể đáp ứng những điều đó để đổi lấy giá dễ chịu hơn. Ví dụ giả định: người bán rao tám trăm nghìn, bạn đề nghị sáu trăm và tự thuê xe chở ngay chiều nay; người bán đồng ý vì đỡ phải lo chuyện vận chuyển.
Khi phần đối nghịch còn lại không thể gỡ, cách hợp lý là dựa vào một chuẩn chung mà cả hai thấy công bằng, như giá các món tương tự, hoặc chấp nhận rằng hai bên không gặp nhau và mỗi người tìm lựa chọn khác. Không đạt thoả thuận cũng là một kết quả bình thường; điều quan trọng là bạn đã thử hết những đường có thể trước khi dừng.
Những chỗ người mới vấp khi áp dụng
Ý tưởng lợi ích và lập trường nghe dễ, nhưng khi dùng thật thì có vài cái bẫy quen thuộc. Biết trước giúp bạn tránh biến một cuộc nói chuyện tử tế thành buổi phỏng vấn khó chịu.
- Hỏi "vì sao" liên tục như tra hỏi. Hai ba câu hỏi là đủ; sau đó hãy chia sẻ lợi ích của mình để cuộc nói chuyện có qua có lại.
- Tự cho mình biết lợi ích của người khác. "Chắc anh chỉ muốn tiền thôi" là kết luận vội. Đoán để chuẩn bị câu hỏi thì được, nhưng phải kiểm lại bằng cách hỏi.
- Giấu hết lợi ích của mình. Nếu bạn không nói mình cần gì, bên kia không thể giúp bạn tìm cách. Bạn có thể giữ kín con số giới hạn, nhưng nên nói lý do mình quan tâm.
- Bỏ quên lập trường hoàn toàn. Lập trường vẫn là thông tin hữu ích: nó cho biết người kia đang nghĩ tới giải pháp nào. Đừng gạt nó đi, hãy coi nó là điểm bắt đầu để hỏi tiếp.
- Dùng lợi ích để bẻ lại người khác. "Anh nói anh lo cho bố mẹ, vậy sao anh không..." là cách biến điều người kia vừa chia sẻ thành vũ khí. Làm vậy một lần, lần sau họ sẽ không chia sẻ nữa.
Khi bạn quen tay, việc tách lợi ích và lập trường trở thành phản xạ. Bạn sẽ thấy mình bớt nóng khi nghe một lời đòi cứng, vì biết phía sau nó luôn có một lý do, và lý do thì thường dễ bàn hơn lời đòi.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết người kia đang nói lợi ích thật hay chỉ là cái cớ?
Bạn khó biết chắc ngay lần đầu. Dấu hiệu của lợi ích thật là khi được đáp ứng, người kia mềm lại rõ rệt. Nếu bạn đề xuất một cách giải quyết đúng lý do họ nêu mà họ vẫn từ chối, có thể còn một lợi ích khác chưa nói ra, và bạn nên hỏi tiếp một cách nhẹ nhàng.
Có nên nói thẳng lợi ích của mình ngay từ đầu không?
Thường là nên, nhất là với người thân và người quen. Nói lý do mình cần giúp bên kia hiểu và cùng tìm cách. Thứ bạn có thể giữ lại là con số giới hạn hay mức chấp nhận thấp nhất, vì đó là điều không cần chia sẻ để cuộc nói chuyện đi tiếp.
Nếu người kia không chịu nói lý do thì sao?
Bạn có thể đưa ra vài phỏng đoán nhẹ nhàng để họ chọn, ví dụ "Có phải anh lo chuyện thời gian, hay chuyện chi phí?". Nhiều người dễ trả lời câu có lựa chọn hơn câu hỏi mở. Nếu họ vẫn im lặng, hãy cho họ thời gian và hẹn nói lại.
Phân biệt lợi ích và lập trường có dùng được khi mặc cả giá không?
Có, dù phạm vi hẹp hơn. Ngay cả khi giá là điều duy nhất được nói ra, người bán vẫn có thể quan tâm tới tốc độ bán, cách thanh toán, hay việc giữ quan hệ với khách quen. Tìm ra những lợi ích đó giúp bạn đề xuất thứ khác ngoài việc kéo giá xuống.
Lợi ích có thay đổi trong lúc thương lượng không?
Có thể. Khi có thông tin mới, người ta có khi nhận ra điều mình cần khác điều mình nghĩ lúc đầu. Vì vậy thỉnh thoảng nên kiểm lại bằng một câu như "Đến giờ thì điều anh thấy quan trọng nhất vẫn là chuyện đó chứ?" để không bám vào một lợi ích đã cũ.
Dạy con phân biệt lợi ích và lập trường có được không?
Được, và trẻ hiểu khá nhanh qua ví dụ cụ thể như chuyện quả cam hay chia đồ chơi. Bố mẹ có thể hỏi con "con muốn món đó để làm gì" khi anh chị em tranh nhau, rồi để các con tự nghĩ cách. Điều cần tránh là biến bài học thành lời phán ai đúng ai sai.