HiepThuong.comHiệp Thương
Đàm phán cho người mới bắt đầu

Đàm phán là gì trong đời sống hằng ngày: hiểu đúng cho người mới bắt đầu

Đàm phán đời thường là gì, khác mặc cả, thuyết phục và cãi nhau ra sao, vì sao ai cũng đang đàm phán mỗi ngày và người mới nên bắt đầu từ đâu.

Two Vietnamese neighbors talking calmly over a low wooden fence in a quiet Huế alley, one holding a watering can, seen from behind, soft morning light

Đàm phán là cuộc trao đổi giữa hai hay nhiều người cần nhau nhưng chưa muốn cùng một thứ, để tìm ra cách làm mà mỗi bên đều chấp nhận được. Định nghĩa đó nghe khô, nhưng nó bao trùm rất nhiều việc bạn đã làm từ sáng tới giờ: bàn với vợ hay chồng ai đón con, hỏi chủ trọ lùi ngày đóng tiền, xin đồng nghiệp đổi ca, trả giá mớ rau ở chợ.

Người mới thường nghĩ đàm phán là chuyện của giám đốc trong phòng họp có máy lạnh. Thật ra phần lớn các cuộc đàm phán quan trọng nhất đời một người diễn ra trong bếp, ngoài hành lang và qua tin nhắn. Bài này giải thích đàm phán đời thường gồm những gì, phân biệt nó với mặc cả, thuyết phục và cãi nhau, gỡ vài hiểu lầm khiến người ta ngại mở lời, và chỉ ra bước đầu tiên bạn làm được ngay trong tuần.

Đàm phán đời thường khác gì đàm phán trên bàn họp

Đàm phán kinh doanh có hợp đồng, có luật sư, có nhiều vòng gặp và thường có người thay mặt người khác. Đàm phán đời thường gọn hơn nhiều: thường chỉ một cuộc nói chuyện, đôi khi vài câu nhắn, người ngồi đối diện là người bạn sẽ còn gặp lại ngày mai. Chính điểm cuối cùng làm nó khó theo một kiểu khác. Bạn không chỉ lo kết quả lần này mà còn lo bữa cơm tối nay có ngượng không, lần sau hỏi mượn xe có còn dễ không.

Vì vậy đàm phán đời thường hiếm khi là cuộc đua ai lấy được nhiều hơn. Nó giống một lần cùng sắp xếp lại đồ đạc trong căn phòng chung: mỗi người có món mình muốn giữ, có món sẵn sàng bỏ, và căn phòng chỉ gọn khi hai bên nói rõ món nào là món nào. Người giỏi đàm phán đời thường không phải người nói hay nhất, mà là người hỏi được điều bên kia thật sự bận tâm, nói được điều mình cần mà không làm ai mất mặt.

Một khác biệt nữa là thời gian chuẩn bị. Trên bàn họp, người ta có thể chuẩn bị cả tuần. Ở nhà, cuộc thương lượng có khi nổ ra lúc đang rửa bát. Kỹ năng cần luyện vì thế không phải là thuộc chiến thuật, mà là thói quen dừng lại vài giây để tự hỏi: mình đang muốn gì, người kia đang muốn gì, có cách nào cả hai cùng ổn.

Những lần bạn đã đàm phán mà không gọi tên

Nếu bạn nghĩ mình chưa từng đàm phán, thử đọc danh sách dưới đây và đánh dấu những việc đã làm trong tháng qua. Mỗi việc đều có đủ dấu hiệu của một cuộc thương lượng: hai bên, hai mong muốn khác nhau và một cách giải quyết được nói ra.

  • Trong nhà: bàn ai nấu cơm tối thứ Bảy, Tết này về quê nội hay ngoại trước, con được dùng điện thoại tới mấy giờ, tháng này để dành bao nhiêu.
  • Ngoài chợ, cửa hàng: xin bớt chút ít khi mua nhiều, xin thêm túi đá, nhờ người bán giữ món hàng đến chiều quay lại lấy.
  • Chỗ ở: hỏi chủ nhà sửa vòi nước rỉ trước hay sau khi đóng tiền, xin dời ngày chuyển vào, bàn chuyện ai trả tiền thay bóng đèn hành lang.
  • Nơi làm việc: xin lùi hạn nộp báo cáo một ngày, nhờ đồng nghiệp làm thay buổi sáng để đi khám, chia việc khi cả nhóm cùng bận.
  • Bạn bè, hàng xóm: chọn quán ăn cho cả nhóm, chia tiền chuyến đi chơi, nhờ hàng xóm vặn nhỏ loa sau mười giờ tối.
  • Với chính dịch vụ mình dùng: gọi tổng đài hỏi đổi gói cước, đề nghị thợ sửa máy giặt kiểm thêm một bộ phận mà không tính công lần hai.

Điểm chung của các tình huống trên là không ai ra lệnh được cho ai. Nếu một bên có toàn quyền quyết, đó là xin phép hoặc chỉ thị, không còn là đàm phán. Nhận ra mình đang ở trong một cuộc thương lượng là bước đầu tiên để làm nó tốt hơn, vì lúc đó bạn bắt đầu chuẩn bị thay vì phản ứng.

Ba điều kiện để một cuộc nói chuyện thành đàm phán

Hai bên cần nhau ở một mức nào đó. Chủ trọ cần người thuê ở lâu, người thuê cần chỗ ở ổn định. Người bán cần bán được hàng, người mua cần món đồ. Nếu một bên hoàn toàn không cần bên kia, họ chỉ việc đứng dậy đi, và cuộc nói chuyện không có lý do tồn tại. Nhận ra bên kia cũng cần mình giúp người mới bớt cảm giác mình đang đi xin.

Có khác biệt về mong muốn. Nếu hai vợ chồng cùng muốn về quê nội trước thì chẳng cần bàn. Khác biệt có thể nằm ở con số, ở thời gian, ở thứ tự, ở cách làm. Khác biệt không phải là dấu hiệu quan hệ xấu; nó chỉ là nguyên liệu của cuộc nói chuyện. Nhiều khi khác biệt lại là thứ giúp tìm ra cách đổi chác có lợi cho cả hai, vì mỗi người coi trọng một thứ khác nhau.

Có thể thay đổi kết quả bằng lời nói. Đàm phán chỉ có ý nghĩa khi điều đang bàn còn để ngỏ. Giá niêm yết ở siêu thị, quy định cứng của một cơ quan, hay quyết định một người đã chốt từ lâu thì khó thay đổi bằng thương lượng. Lúc đó bạn nên chuyển sang hỏi xem phần nào còn linh hoạt: thời gian, cách giao, quà kèm, hay một lần ngoại lệ có điều kiện.

Khi thiếu một trong ba điều kiện. Thiếu điều kiện thứ nhất, bạn đang nài nỉ. Thiếu điều kiện thứ hai, bạn đang trò chuyện. Thiếu điều kiện thứ ba, bạn đang phí sức. Dành mười giây kiểm ba điều này trước khi mở lời giúp bạn chọn đúng việc đáng thương lượng và không tự làm khó mình ở những chỗ không cần.

Đàm phán, mặc cả, thuyết phục và cãi nhau: phân biệt thế nào

Bốn hoạt động này hay bị gọi lẫn với nhau. Phân biệt rõ giúp bạn biết mình đang ở chế độ nào và có nên đổi chế độ không.

Hoạt độngMục tiêuAi thay đổiDấu hiệu nhận ra
Đàm phánTìm cách làm cả hai cùng chấp nhậnCả hai đều có thể điều chỉnhHai bên hỏi nhau, đưa ra nhiều phương án, cùng chốt
Mặc cảThống nhất một con số, thường là giáCả hai nhích dần về giữaChỉ có một biến số, trao đổi qua lại từng nấc
Thuyết phụcLàm người kia đổi ý theo mìnhChủ yếu một bênMột người trình bày lý lẽ, người kia nghe và cân nhắc
Cãi nhauChứng minh mình đúngKhông ai muốn đổiGiọng to dần, nhắc chuyện cũ, không ai hỏi ai

Mặc cả là một dạng đàm phán hẹp, chỉ xoay quanh một con số. Người mới hay mắc lỗi biến mọi cuộc thương lượng thành mặc cả, trong khi điều bàn được còn nhiều hơn: thời gian, chất lượng, điều kiện kèm theo. Thuyết phục là một phần của đàm phán nhưng không phải tất cả; nếu chỉ chăm chăm thuyết phục, bạn quên mất việc lắng nghe.

Còn cãi nhau là lúc đàm phán đã trượt khỏi đường ray. Dấu hiệu dễ thấy nhất là không ai đặt câu hỏi nữa. Khi nhận ra điều đó, cách tốt nhất thường là tạm dừng, hẹn nói lại sau khi cả hai bình tĩnh, thay vì cố thắng thêm một câu.

Bốn hiểu lầm khiến người mới ngại đàm phán

"Đàm phán là khôn lỏi, người tử tế không làm." Đàm phán tử tế là nói rõ nhu cầu của mình và tôn trọng nhu cầu của người khác. Không nói ra điều mình cần không làm bạn tử tế hơn, nó chỉ khiến bạn âm thầm chịu thiệt rồi khó chịu với người kia. Khôn lỏi là lừa dối hay gây áp lực, và đó là thứ đàm phán đàng hoàng tránh.

"Phải giỏi ăn nói mới đàm phán được." Người nói ít nhưng hỏi đúng và nghe kỹ thường đàm phán tốt hơn người nói hay. Phần lớn giá trị của một cuộc thương lượng nằm ở chuẩn bị trước: biết mình muốn gì, chấp nhận tới đâu, có lựa chọn nào khác. Những thứ đó không cần tài ăn nói.

"Đề nghị là mất lòng." Một đề nghị lịch sự, có lý do, nói đúng lúc hiếm khi làm ai mất lòng. Thứ làm mất lòng là cách nói: mỉa mai, ép buộc, hoặc đề nghị vô lý không giải thích. Câu như "Anh ơi, em muốn bàn chút chuyện tiền điện tháng này, anh rảnh lúc nào?" mở đầu được hầu hết các cuộc nói chuyện mà không ai thấy bị tấn công.

"Một bên được thì bên kia phải mất." Có những cuộc thương lượng đúng là chia một chiếc bánh cố định, như giá một món đồ cũ. Nhưng phần lớn chuyện đời thường có nhiều thứ để đổi, và mỗi người coi trọng mỗi thứ một khác. Người chủ trọ quý việc bạn ở lâu hơn khoản tiền nhỏ; bạn quý được sửa ngay chiếc bình nóng lạnh hơn ngày đóng tiền. Đổi những thứ như vậy, cả hai đều được.

Đàm phán tử tế: những ranh giới không vượt qua

Học đàm phán không có nghĩa là học cách lừa người khác. Có vài ranh giới mà một người thương lượng đàng hoàng giữ chặt, kể cả khi vượt qua có vẻ mang lại lợi ích trước mắt. Thứ nhất, không bịa thông tin: không nói có người khác trả giá cao hơn khi không có ai, không viện cớ ốm khi thật ra chỉ muốn lùi hạn. Thông tin bịa sớm hay muộn cũng lộ, và lúc đó mọi điều bạn từng nói đều bị nghi.

Thứ hai, không dùng áp lực bắt nạt: đe doạ, to tiếng, lợi dụng lúc người kia đang rối hay đang cần gấp để ép. Kết quả lấy được bằng áp lực thường không bền; người bị ép sẽ tìm cách gỡ lại, hoặc đơn giản là không bao giờ làm việc với bạn nữa. Thứ ba, giữ lời: điều đã thống nhất thì làm đúng, nếu không làm được thì báo sớm và bàn lại, không im lặng lờ đi.

Bạn vẫn có quyền giữ kín một số điều, ví dụ mức giá cao nhất mình chịu trả. Không nói hết khác với nói sai. Bạn cũng có quyền từ chối, đứng dậy và không đồng ý. Đàm phán tử tế không phải là nhún nhường mãi, mà là cứng rắn về điều mình cần và mềm mỏng với con người ngồi đối diện. Khi gặp người khác dùng chiêu xấu với mình, mục tiêu là nhận ra và đáp lại bình tĩnh, không phải chơi lại bằng chiêu xấu hơn.

Bắt đầu từ đâu trong tuần này

Không cần đọc hết sách về đàm phán rồi mới bắt đầu. Năm bước nhỏ dưới đây đủ để bạn làm một cuộc thương lượng đầu tiên có ý thức, với rủi ro thấp.

  1. Chọn một việc nhỏ, ít rủi ro. Ví dụ xin đổi ngày trực với đồng nghiệp, hay bàn lại lịch đưa đón con với người nhà. Tránh bắt đầu bằng chuyện lớn và căng.
  2. Viết ra ba dòng. Mình muốn gì, vì sao mình muốn điều đó, và mức nào thì mình vẫn chấp nhận được. Ba dòng này giúp bạn không lạc đề khi nói.
  3. Đoán xem người kia cần gì. Họ lo điều gì, họ được gì nếu đồng ý. Nếu không đoán được, chuẩn bị một câu hỏi để hỏi trực tiếp.
  4. Mở lời bằng một câu ngắn, có lý do. Ví dụ: "Chị ơi, tuần sau em có việc nhà sáng thứ Ba, chị đổi giúp em ca thứ Ba lấy ca thứ Năm được không? Nếu thứ Năm chị không tiện thì mình xem ngày khác."
  5. Chốt lại bằng một câu nhắc. "Vậy em làm thứ Năm, chị làm thứ Ba nha." Sau đó ghi lại trong đầu điều gì diễn ra tốt, điều gì lần sau muốn làm khác.

Một cuộc thương lượng nhỏ làm có ý thức dạy bạn nhiều hơn mười cuộc làm theo phản xạ. Khi đã quen với việc nhỏ, bạn sẽ thấy những cuộc nói chuyện lớn hơn như thuê nhà hay chia việc trong gia đình bớt đáng sợ, vì cấu trúc của chúng không khác bao nhiêu.

Câu hỏi thường gặp

Đàm phán và thương lượng có phải là một không?

Trong tiếng Việt hằng ngày, hai từ này gần như dùng thay cho nhau. Thương lượng nghe mềm và đời thường hơn, đàm phán nghe trang trọng hơn và hay gắn với công việc, hợp đồng. Về bản chất, cả hai đều là trao đổi để đi tới một cách làm mà các bên chấp nhận được.

Người hướng nội, ít nói có đàm phán tốt được không?

Được, nhiều khi còn tốt hơn. Người hướng nội thường chuẩn bị kỹ, nghe kỹ và không vội nhượng bộ chỉ để phá sự im lặng. Điều cần luyện là nói rõ điều mình cần bằng một hai câu ngắn, và cho phép mình xin thời gian suy nghĩ thay vì trả lời ngay.

Có nên đàm phán với người trong gia đình không, nghe có xa cách quá?

Bàn bạc rõ ràng với người nhà không làm tình cảm xa đi, mà giúp tránh những ấm ức không nói ra. Điều khác biệt là giọng điệu: với người thân, bạn ưu tiên giữ quan hệ, nói bằng giọng chia sẻ, và sẵn lòng nhường ở những chuyện nhỏ để giữ điều quan trọng hơn.

Nếu bên kia không muốn nói chuyện thì sao?

Hãy hỏi xem họ không muốn nói chuyện lúc này hay không muốn bàn chủ đề này. Nhiều người chỉ cần thời điểm khác, kênh khác hoặc biết trước nội dung. Nếu họ thật sự không muốn thương lượng, bạn nên nghĩ tới lựa chọn khác của mình thay vì cố ép một cuộc nói chuyện.

Đàm phán có làm mình trở thành người tính toán không?

Tính toán trước khi nói khác với tính toán thiệt hơn với người khác. Biết mình cần gì và chấp nhận tới đâu chỉ giúp bạn nói rõ ràng. Một người thương lượng tử tế vẫn nghĩ cho bên kia, vẫn nhường khi thấy hợp lý, và không coi mỗi cuộc nói chuyện là một trận đấu phải thắng.

Học đàm phán mất bao lâu mới thấy khác?

Phần lớn người mới thấy khác ngay sau vài lần thương lượng có chuẩn bị, vì chỉ riêng việc viết ra mình muốn gì và chấp nhận tới đâu đã giúp nói chuyện bình tĩnh hơn. Để thành thói quen thì cần luyện đều trong vài tháng, bắt đầu từ việc nhỏ hằng ngày rồi mới tới việc lớn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138