Khi hai bên muốn khác nhau, cách làm nhanh nhất là chia đôi khoảng cách, nhưng cách làm tốt hơn thường là tạo thêm phương án mới, dựa vào việc mỗi bên coi trọng những thứ khác nhau. Chia đôi biến cuộc nói chuyện thành chia một chiếc bánh có sẵn; tạo thêm lựa chọn là làm chiếc bánh to ra trước khi chia.
Ý tưởng này nghe trừu tượng, nhưng trong đời thường nó rất cụ thể: chủ nhà giữ giá thuê, đổi lại người thuê ký dài hơn; vợ chồng không chia đôi kỳ nghỉ Tết mà luân phiên theo năm; người bán không bớt tiền nhưng giao hàng tận nhà. Bài này chỉ ra khi nào chia đôi là ổn, khi nào nó làm cả hai thiệt, năm cách tạo thêm phương án, cách cùng nghĩ ra phương án mà không ai bị ràng buộc sớm, và cách chọn giữa nhiều phương án.
Khi nào chia đôi là ổn, khi nào nó làm cả hai thiệt
Chia đôi không xấu. Khi chỉ có một biến số, cả hai bên coi trọng như nhau và không còn gì khác để đổi, chia đôi là cách nhanh, dễ chấp nhận và giữ được hoà khí. Ví dụ giả định: hai người bạn đi chung taxi về cùng một hướng, chia đôi tiền xe là hợp lý; không ai cần ngồi tính xem ai được lợi hơn.
Vấn đề xuất hiện khi chia đôi được dùng như phản xạ cho mọi bất đồng. Chia đôi giả định rằng thứ đang tranh có giá trị như nhau với hai bên, và không có gì khác để bàn. Điều đó hiếm khi đúng. Một người muốn về quê nội cả tuần Tết, người kia muốn về ngoại cả tuần; chia đôi mỗi bên ba ngày rưỡi nghe công bằng nhưng có thể làm cả hai mệt vì di chuyển giữa đợt, mà không ai được điều mình thật sự quý.
Chia đôi còn có một cái bẫy: nó thưởng cho người đưa ra con số xa hơn. Nếu một bên mở lời quá cao rồi đề nghị "thôi chia đôi", điểm giữa sẽ nghiêng về phía họ. Người mới nên cẩn thận khi nghe câu "chia đôi cho nhanh" ngay sau một con số vô lý; hãy quay về căn cứ thay vì vội gật.
Năm cách tạo thêm phương án
Đổi những thứ mỗi bên coi trọng khác nhau. Đây là cách mạnh nhất. Liệt kê những thứ đang bàn và hỏi: cái nào mình quý hơn, cái nào bên kia quý hơn? Chủ nhà quý sự ổn định, người thuê quý giá thấp: ký dài hơn để giữ giá. Người bán đồ cũ quý bán nhanh, người mua quý giá tốt: trả ngay và tự chở để được bớt.
Chia theo thời gian thay vì chia một lần. Không chia đôi kỳ nghỉ, mà năm nay nội, năm sau ngoại. Không chia đôi việc nấu cơm mỗi ngày, mà mỗi người nhận trọn vài ngày trong tuần. Luân phiên giúp mỗi lần một người được trọn điều mình muốn, và công bằng nhìn trên cả quá trình.
Thêm điều kiện "nếu… thì…". Khi hai bên không chắc về tương lai, hãy gắn thoả thuận với điều sẽ xảy ra. Ví dụ giả định: chủ nhà muốn tăng giá vì sợ điện nước tăng; người thuê đề nghị giữ giá, nếu sáu tháng tới hoá đơn chung tăng quá một mức hai bên đặt ra thì sẽ bàn lại. Điều kiện giúp cả hai yên tâm mà không ai phải cược.
Thêm hoặc bớt thứ được đem ra bàn. Nếu giá đã cứng, hãy đưa thêm thứ khác vào: thời gian giao, bảo hành, phụ kiện, công lắp đặt. Ngược lại, nếu một điểm quá căng, tạm tách nó ra bàn sau để giải quyết những điểm dễ trước. Đổi phạm vi thường làm bế tắc tự gỡ.
Tìm người hoặc nguồn lực thứ ba. Có khi lời giải không nằm ở hai bên. Anh chị em tranh nhau ai chăm bố mẹ cuối tuần có thể cùng góp tiền thuê người hỗ trợ một buổi. Hai nhà hàng xóm tranh chỗ để xe có thể cùng hỏi ban quản lý một chỗ khác. Mở rộng tầm nhìn ra ngoài hai người thường tạo ra phương án không ai nghĩ tới lúc đầu.
Cùng nghĩ phương án mà không ai bị ràng buộc sớm
Người mới hay mắc lỗi đánh giá ngay mỗi ý tưởng vừa nói ra, khiến cả hai ngại nói tiếp. Tách việc nghĩ ra phương án khỏi việc chọn phương án giúp có nhiều ý hơn. Trình tự dưới đây dùng được cho cả chuyện gia đình lẫn chuyện với chủ nhà, đồng nghiệp.
- Nói rõ đây là lúc nghĩ ý, chưa phải lúc quyết. "Mình cứ liệt kê hết các cách có thể, chưa ai phải đồng ý cách nào nhé." Câu này giúp người kia thoải mái đưa ý.
- Mỗi người nêu ít nhất hai cách. Kể cả những cách nghe có vẻ không khả thi. Ý kỳ lạ đôi khi gợi ra ý hay.
- Ghi lại tất cả, không bình luận. Viết lên tờ giấy chung hay ghi chú trên điện thoại mà cả hai cùng nhìn thấy.
- Ghép và sửa các ý. Lấy phần tốt của ý này ghép với ý kia. Nhiều phương án tốt nhất là sự kết hợp.
- Chỉ sau đó mới đánh giá. Dùng lợi ích hai bên đã nói để chấm từng phương án: cách nào đáp ứng nhiều lợi ích nhất của cả hai?
Cách làm này không cần cuộc họp trang trọng. Hai vợ chồng có thể làm trong mười phút sau bữa tối; hai đồng nghiệp làm trong giờ nghỉ trưa. Điều quan trọng là thỏa thuận ngầm rằng nói ra một ý không có nghĩa là cam kết với ý đó.
Ví dụ: từ một bất đồng ra nhiều phương án
Ví dụ giả định: hai vợ chồng bất đồng về khoản tiền để dành mỗi tháng. Chồng muốn để dành bốn triệu để sửa nhà, vợ muốn để dành hai triệu và dùng phần còn lại cho con học thêm. Thay vì chia đôi ba triệu, họ liệt kê các phương án.
| Phương án | Đáp ứng lợi ích của chồng | Đáp ứng lợi ích của vợ |
|---|---|---|
| Chia đôi: để dành ba triệu | Một phần | Một phần |
| Để dành bốn triệu trong sáu tháng, sau đó hai triệu | Có tiền sửa nhà sớm | Con học thêm sau sáu tháng, khi lớp mới bắt đầu |
| Để dành ba triệu, chồng nhận thêm việc cuối tuần dồn vào quỹ sửa nhà | Quỹ tăng nhanh hơn | Có tiền cho con học ngay |
| Sửa nhà từng phần, phần gấp nhất làm trước | Giải quyết chỗ dột ngay | Không phải cắt khoản học thêm |
| Cho con học nhóm nhỏ thay vì lớp riêng | Bớt chi, tăng tiền để dành | Con vẫn được học thêm |
Không phương án nào hoàn hảo, nhưng có ít nhất ba phương án tốt hơn chia đôi cho cả hai. Điều làm nên khác biệt là họ đã nói rõ lý do của mình trước: chồng lo chỗ dột trước mùa mưa, vợ lo con hổng kiến thức trước kỳ chuyển cấp. Khi lợi ích rõ, phương án tự hiện ra.
Một lưu ý: bàn chuyện tiền của gia đình là chuyện của cả hai, không có ai thắng. Nếu một phương án làm một người thấy bị bỏ rơi, đó chưa phải phương án tốt, dù trên giấy trông hợp lý.
Chọn giữa nhiều phương án một cách công bằng
Có nhiều lựa chọn rồi, việc tiếp theo là chọn. Người mới hay để người nói to hơn quyết. Vài tiêu chí dưới đây giúp việc chọn công bằng và ít tranh cãi.
- Đáp ứng lợi ích quan trọng nhất của mỗi bên. Phương án tốt không cần cho mỗi người mọi thứ, nhưng phải giữ được điều quan trọng nhất của từng người.
- Làm được trên thực tế. Một phương án đẹp mà không ai có thời gian hay tiền để thực hiện thì chỉ đẹp trên giấy.
- Rõ ràng, dễ kiểm. Ai làm gì, khi nào, bao nhiêu. Phương án mơ hồ dễ dẫn tới cãi nhau lần hai.
- Có đường điều chỉnh. Hẹn một mốc xem lại, ví dụ sau một tháng, giúp cả hai yên tâm thử mà không sợ bị trói.
- Dựa vào chuẩn chung khi còn phân vân. Giá các món tương tự, cách làm của những gia đình khác, quy định của khu nhà. Chuẩn bên ngoài giúp không ai thấy mình phải nhường người kia.
Khi chọn xong, nói lại phương án bằng một câu và hỏi người kia có hiểu giống vậy không. Nhiều cuộc thương lượng tưởng xong mà hoá ra hai bên hiểu hai kiểu khác nhau; một câu nhắc lại cứu được chuyện đó.
Vì sao người ta hay quên tạo thêm lựa chọn
Lý do đầu tiên là áp lực thời gian. Khi đang đứng giữa chợ hay đang lúc căng thẳng trong nhà, đầu óc chỉ nhìn thấy hai con số đang đối nhau, và điểm giữa là lối ra dễ thấy nhất. Muốn nghĩ ra phương án khác, người ta cần vài phút thư thả, điều hiếm có khi cảm xúc đang lên. Vì thế với chuyện quan trọng, hẹn nói lại sau khi cả hai bình tĩnh thường cho kết quả tốt hơn cố giải quyết tại chỗ.
Lý do thứ hai là nghĩ rằng chỉ có một câu trả lời đúng. Nhiều người bước vào cuộc nói chuyện với một phương án duy nhất trong đầu, và coi việc của mình là bảo vệ nó. Khi bên kia đưa phương án khác, cả hai thành ra tranh luận xem cách nào đúng, trong khi lẽ ra nên hỏi có cách thứ ba nào tốt hơn cả hai không.
Lý do thứ ba là chỉ lo phần của mình. Người mới thường nghĩ việc giải quyết vấn đề của bên kia là chuyện của họ. Thực tế, một phương án chỉ được đồng ý khi nó giải quyết được cả nỗi lo của bên kia. Dành chút công nghĩ xem làm sao để bên kia dễ gật đầu, ví dụ giúp họ có lý do để giải thích với người nhà hay với cấp trên, là cách nhanh nhất để đạt điều mình muốn.
Khi phương án mới của bạn bị từ chối
Không phải phương án sáng tạo nào cũng được đón nhận. Bị từ chối không có nghĩa là quay về chia đôi ngay. Vài cách phản ứng dưới đây giữ được cuộc nói chuyện đi tiếp.
- Hỏi phần nào không ổn. "Trong cách em nói, phần nào làm anh thấy chưa được?" Thường người ta chỉ vướng một chi tiết, không phải cả phương án.
- Mời bên kia sửa. "Nếu anh chỉnh cách này cho hợp với anh thì anh sẽ đổi chỗ nào?" Người được mời sửa sẽ góp ý thay vì chỉ từ chối.
- Đưa ra hai phương án để họ chọn. Thay vì hỏi đồng ý hay không, hỏi họ thích cách nào hơn trong hai cách. Câu hỏi chọn lựa ít gây cảm giác bị ép.
- Đề nghị thử trong thời gian ngắn. "Mình làm thử cách này một tháng, không ổn thì quay lại cách cũ." Thử nghiệm giảm rủi ro cho người còn ngần ngại.
- Chấp nhận dừng lại. Nếu đã thử vài hướng mà bên kia vẫn không muốn, có thể họ có lý do chưa nói, hoặc đơn giản lúc này không phải lúc. Hẹn bàn lại, và quay về kiểm tra đường lui của mình.
Bị từ chối một phương án thực ra cho bạn thêm thông tin: bạn biết thêm một điều bên kia không chấp nhận, và lý do của điều đó thường dẫn tới phương án tiếp theo. Người thương lượng giỏi coi lời từ chối là dữ liệu, không phải là thất bại.
Câu hỏi thường gặp
Nếu bên kia chỉ muốn chia đôi cho nhanh thì sao?
Bạn có thể đồng ý nếu việc nhỏ và chia đôi thật sự hợp lý. Nếu không, hãy nói: "Chia đôi cũng được, nhưng em nghĩ có cách khác cả hai lợi hơn, anh cho em hai phút nói thử nhé." Phần lớn người ta sẵn lòng nghe nếu bạn hứa không kéo dài và đưa ra một phương án cụ thể.
Tạo thêm lựa chọn có mất thời gian quá không?
Với việc nhỏ như chia tiền taxi thì có, nên đừng làm. Với việc lặp lại nhiều lần hoặc có tiền bạc, quan hệ quan trọng, mười mười lăm phút nghĩ thêm phương án thường tiết kiệm nhiều lần cãi nhau về sau. Quy tắc đơn giản là việc càng lâu dài, càng đáng bỏ thời gian.
Làm sao biết bên kia coi trọng thứ gì để đổi chác?
Hỏi trực tiếp và quan sát. Câu như "Trong mấy chuyện này, anh thấy điều nào quan trọng nhất?" thường có câu trả lời thật. Bạn cũng có thể đưa ra hai phương án khác nhau và xem họ nghiêng về bên nào; lựa chọn của họ cho biết họ coi trọng gì.
Đưa ra quá nhiều phương án có làm rối không?
Có thể, nếu đưa hết cùng lúc khi đã tới lúc quyết. Lúc nghĩ ý thì càng nhiều càng tốt, nhưng khi trình bày để chọn, hãy lọc còn hai ba phương án tốt nhất. Người nghe dễ chọn giữa ba hơn giữa mười.
Có nên để bên kia đưa phương án trước không?
Thường là nên, nhất là khi bạn chưa hiểu rõ họ cần gì. Phương án họ đưa ra cho bạn biết thêm về lợi ích của họ, và người tự đề xuất thường dễ đồng ý hơn. Sau đó bạn bổ sung hoặc ghép ý của mình vào, thay vì đưa một phương án hoàn toàn đối lập.