Người mới tập thương lượng thường không thua vì bên kia giỏi, mà vì vài thói quen tự làm khó mình: nhận lời đề nghị đầu tiên, nhượng bộ mà không đổi lấy gì, nói ra giới hạn của mình, và chỉ bàn đúng một thứ là giá. Tin tốt là những lỗi này dễ nhận ra và dễ sửa hơn nhiều so với việc học một kỹ thuật mới.
Bài này đi qua chín thói quen phổ biến, chia thành ba nhóm: trước khi nói, trong lúc nói và lúc kết thúc. Mỗi lỗi có lý do vì sao nó gây thiệt, cách sửa cụ thể và câu nói mẫu để thay thế. Bạn không cần sửa cả chín cùng lúc; chọn một hai lỗi mình hay mắc nhất và tập trung vào đó trong vài tuần.
Nhóm lỗi trước khi nói
Lỗi 1: Bước vào mà không biết mình muốn gì. Người mới hay mở lời với một cảm giác chung chung kiểu "muốn rẻ hơn" hay "muốn được đối xử công bằng". Khi bên kia hỏi lại "vậy em muốn bao nhiêu" hay "vậy chị muốn thế nào", họ lúng túng và chấp nhận con số đầu tiên được đưa ra. Cách sửa: trước khi nói, viết ra ít nhất ba thứ là điều mình muốn cụ thể, lý do, và mức chấp nhận được.
Lỗi 2: Không có đường lui. Nếu bạn chưa hỏi chỗ nào khác, chưa nghĩ nếu không thành thì làm gì, mọi lời đề nghị của bên kia đều có vẻ khó từ chối. Cảm giác "không có lựa chọn nào khác" khiến người ta nhượng bộ quá nhiều. Cách sửa: dành mười phút tìm ít nhất một lựa chọn khác trước khi nói chuyện, dù lựa chọn đó không hấp dẫn bằng.
Lỗi 3: Đoán bên kia nghĩ gì rồi tin luôn vào đó. "Chắc chủ nhà chỉ muốn tăng tiền", "Chắc anh ấy không bao giờ đồng ý". Những phỏng đoán này thường sai, nhưng vì đã tin, bạn không hỏi, và bỏ lỡ những cách giải quyết tốt. Cách sửa: ghi phỏng đoán thành câu hỏi để kiểm tra. "Mình đoán anh ấy lo chi phí" trở thành "Anh lo nhất điều gì khi làm theo cách này?".
Nhóm lỗi trong lúc nói
Lỗi 4: Nói ra giới hạn của mình quá sớm. "Em chỉ có tối đa một triệu thôi" nghe như thành thật, nhưng nó gần như đảm bảo kết quả sẽ là một triệu. Bên kia không có lý do để đề nghị thấp hơn mức bạn tự nói. Cách sửa: nói mức đề nghị kèm lý do, giữ kín điểm dừng. Thay "em có tối đa một triệu" bằng "em đề nghị tám trăm vì xích đã mòn, anh thấy sao?".
Lỗi 5: Nhượng bộ mà không đổi lấy gì. Bên kia nói "bớt thêm chút nữa đi", bạn bớt. Họ nói "thêm cái này nữa nhé", bạn thêm. Mỗi lần cho đi mà không nhận lại, bạn dạy bên kia rằng cứ hỏi là được. Cách sửa: gắn mỗi nhượng bộ với một điều kiện. "Em bớt được phần đó, nếu anh tự đến lấy hàng" hay "Em làm thêm được, nếu chị lùi hạn giúp em một ngày".
Lỗi 6: Chỉ bàn đúng một thứ là giá. Khi chỉ có giá trên bàn, cuộc nói chuyện thành kéo co: bạn được thì họ mất. Người mới quên rằng có rất nhiều thứ khác để bàn: thời gian giao, bảo hành, phụ kiện, cách thanh toán, công lắp đặt. Cách sửa: trước khi nói, liệt kê ít nhất ba thứ ngoài giá có thể đem ra bàn, và đưa chúng vào khi giá bị kẹt.
Lỗi 7: Giải thích và xin lỗi quá nhiều. "Em xin lỗi, em biết là hơi phiền, nhưng mà em cũng không muốn đâu, chỉ là dạo này..." Một tràng như vậy làm đề nghị yếu đi trước khi kịp nói ra, và làm bên kia nghĩ chính bạn cũng thấy đề nghị vô lý. Cách sửa: một câu lý do, một câu đề nghị, rồi dừng. "Tháng này em có khoản chi đột xuất, em muốn xin lùi ngày đóng tiền nhà sang mùng mười, anh thấy được không?".
Nhóm lỗi lúc kết thúc
Lỗi 8: Nhận ngay lời đề nghị đầu tiên. Khi bên kia đưa con số đầu tiên mà bạn thấy cũng được, phản xạ là gật ngay vì mừng. Nhưng đề nghị đầu tiên hiếm khi là tốt nhất bên kia có thể đưa ra. Gật quá nhanh đôi khi còn làm cả hai không thoải mái: bên kia tự hỏi có phải mình đã ra giá thấp. Cách sửa: dù đề nghị đã tốt, hãy dừng lại vài giây và hỏi thêm một câu. "Giá này đã gồm công lắp chưa anh?" hay "Nếu em lấy hai cái thì sao?". Nếu không có gì thêm, bạn đồng ý mà không mất gì.
Lỗi 9: Không chốt rõ ràng. Cuộc nói chuyện kết thúc bằng "ừ, thế thôi nhé" và mỗi người về với một phiên bản riêng. Một tuần sau, rắc rối bắt đầu. Cách sửa: kết thúc bằng một câu nhắc lại đầy đủ ai làm gì, bao nhiêu, khi nào, rồi gửi tin nhắn tóm tắt trong ngày. Việc này mất hai phút nhưng tránh được phần lớn hiểu lầm về sau.
Một lỗi ẩn: coi thương lượng là trận đấu. Ngoài chín lỗi trên, có một thói quen nằm bên dưới nhiều lỗi khác: coi mỗi cuộc thương lượng là trận đấu phải thắng. Người có thói quen này hay giấu thông tin quá mức, nghi ngờ mọi lời bên kia nói, và về nhà vui vì "thắng" dù quan hệ đã sứt mẻ. Với chuyện đời thường, mục tiêu là một thoả thuận tốt mà hai bên còn muốn làm việc với nhau lần sau.
Vì sao người mới hay mắc những lỗi này
Phần lớn chín lỗi trên không đến từ thiếu hiểu biết mà từ cảm giác khó chịu khi thương lượng. Nhận ngay lời đề nghị đầu tiên, nhượng bộ không đổi lấy gì, giải thích quá nhiều đều là cách để cuộc nói chuyện kết thúc nhanh hơn, để thoát khỏi sự ngượng ngùng. Hiểu điều này giúp bạn bớt tự trách: lỗi không chứng tỏ bạn kém, nó chỉ cho thấy bạn chưa quen ở lại trong một cuộc nói chuyện có bất đồng.
Một nguồn khác là thói quen từ nhỏ. Nhiều người lớn lên với lời dặn "đừng tính toán với người khác", "nói chuyện tiền bạc là kém sang". Lời dặn ấy có ý tốt, nhưng khi áp dụng máy móc, nó khiến người ta coi việc nói rõ nhu cầu của mình là điều xấu. Kết quả là im lặng chịu thiệt rồi ấm ức, hoặc nói vòng vo tới mức bên kia không hiểu mình muốn gì.
Cuối cùng, người mới thường chưa có thông tin để so sánh. Không biết giá chung, không biết cách người khác vẫn làm, nên không biết đề nghị nào là hợp lý. Thiếu thông tin thì dễ nghe theo bên kia. Đây là lý do việc chuẩn bị, dù chỉ mười phút, có tác dụng lớn với người mới hơn bất kỳ mẹo nói chuyện nào: nó lấp đúng chỗ trống gây ra phần lớn các lỗi.
Bảng thay câu: câu nên bỏ và câu nên dùng
Nhiều lỗi lộ ra ngay ở câu chữ. Bảng dưới đặt cạnh nhau những câu người mới hay nói và câu thay thế tương ứng. Giọng điệu vẫn lịch sự, chỉ rõ ràng và chắc hơn.
| Câu nên bỏ | Lỗi | Câu nên dùng |
|---|---|---|
| "Em có tối đa chừng này thôi." | Lộ giới hạn | "Em đề nghị mức này, vì..." |
| "Thôi cũng được ạ." | Nhận ngay, không hỏi thêm | "Mức đó gồm những gì vậy anh?" |
| "Vâng, em bớt thêm cho chị." | Nhượng bộ không đổi lấy gì | "Em bớt được, nếu chị lấy cả hai món." |
| "Em xin lỗi làm phiền, chắc là anh không đồng ý đâu..." | Tự làm yếu đề nghị | "Em muốn bàn với anh chuyện này, anh rảnh mười phút không?" |
| "Anh lúc nào cũng vậy." | Công kích con người | "Lần này em thấy khó ở chỗ..." |
| "Ừ, thế nhé." | Không chốt rõ | "Vậy mình thống nhất: anh làm..., em làm..., xong trước ngày..." |
Tập đổi câu là cách sửa lỗi nhanh nhất, vì câu chữ kéo theo cách nghĩ. Khi đã quen nói "em đề nghị mức này vì...", bạn tự nhiên phải chuẩn bị lý do trước, và lỗi chưa biết mình muốn gì cũng biến mất theo.
Cách tự sửa trong bốn tuần
Đọc chín lỗi một lần thì dễ quên. Cách hiệu quả hơn là chọn từng lỗi và tập trung vào nó trong đời sống hằng ngày. Đây là một lịch đơn giản, không cần khoá học hay sách vở gì.
- Tuần một: tìm lỗi của chính mình. Sau mỗi lần thương lượng, dù nhỏ, ghi một dòng: mình đã mắc lỗi nào trong chín lỗi trên? Cuối tuần đếm xem lỗi nào xuất hiện nhiều nhất.
- Tuần hai: sửa lỗi xuất hiện nhiều nhất. Chỉ tập trung vào một lỗi. Nếu bạn hay nhượng không đổi lấy gì, cả tuần chỉ tập một câu: "Được, nếu...".
- Tuần ba: sửa lỗi thứ hai. Vẫn giữ thói quen mới của tuần hai, thêm một lỗi nữa. Ví dụ tập dừng lại và hỏi thêm một câu trước khi nhận lời đề nghị đầu tiên.
- Tuần bốn: nhìn lại. Đọc lại các ghi chú. Lỗi nào đã ít đi, lỗi nào vẫn còn? Cuộc thương lượng nào bạn thấy hài lòng nhất, và vì sao?
Bốn tuần không biến bạn thành chuyên gia, nhưng đủ để hai ba thói quen xấu nhất được thay bằng thói quen tốt. Phần lớn người mới thấy thay đổi rõ nhất ở cảm giác sau mỗi cuộc nói chuyện: bớt tiếc, bớt ấm ức, và thấy mình đã nói được điều cần nói.
Khi lỡ mắc lỗi giữa chừng
Ai cũng có lúc lỡ miệng nói ra giới hạn, lỡ gật đầu quá nhanh, hoặc lỡ to tiếng. Điều quan trọng là phản ứng sau đó. Nếu lỡ nói "em có tối đa một triệu", bạn vẫn có thể quay lại bằng lý do: "Một triệu là mức em có thể, nhưng với tình trạng xe thế này em thấy tám trăm rưỡi mới hợp lý." Không phải lời nào nói ra cũng là cam kết cứng.
Nếu lỡ đồng ý quá nhanh với một điều chưa kỹ, hãy nói lại sớm, càng sớm càng tốt, và thành thật: "Anh ơi, em vừa đồng ý vội quá, em quên hỏi giá đó có gồm vận chuyển không." Người đàng hoàng thường thông cảm với câu hỏi thêm chi tiết. Điều cần tránh là đổi ý một cách bất ngờ sau khi bên kia đã làm phần của họ.
Nếu lỡ nóng, hãy dừng lại và xin lỗi về cách nói, không cần xin lỗi về điều mình cần. "Em xin lỗi vì vừa nói to, em hơi mệt. Ý em là em muốn chuyện này được sửa trong tuần." Tách cách nói khỏi nội dung giúp bạn giữ được đề nghị mà vẫn sửa được không khí. Mỗi lần lỡ như vậy, ghi lại vào ghi chú; đó là những bài học đắt nhất và nhớ lâu nhất.
Câu hỏi thường gặp
Lỗi nào gây thiệt nhiều nhất cho người mới?
Thường là nhượng bộ mà không đổi lấy gì, vì nó lặp lại nhiều lần trong một cuộc nói chuyện và cộng dồn lại. Lỗi nhận ngay lời đề nghị đầu tiên cũng gây thiệt đáng kể. Cả hai đều sửa được bằng một thói quen nhỏ: dừng lại và hỏi thêm hoặc gắn điều kiện trước khi đồng ý.
Giữ kín giới hạn có phải là không thành thật không?
Không. Thành thật nghĩa là không nói sai sự thật, chứ không có nghĩa là phải nói hết mọi điều. Bạn giữ kín điểm dừng giống như người bán không nói giá nhập hàng. Điều không được làm là bịa ra giới hạn giả, ví dụ nói chỉ có tám trăm khi thật ra có nhiều hơn.
Gắn điều kiện vào mỗi nhượng bộ có làm mình trông tính toán quá không?
Nếu nói bằng giọng thân thiện và điều kiện hợp lý, không. Nhiều người còn thấy dễ chịu hơn, vì cuộc trao đổi rõ ràng và có qua có lại. Với người thân hay việc nhỏ, bạn có thể nhường không điều kiện; điều quan trọng là bạn nhường có ý thức chứ không phải theo phản xạ.
Nếu bên kia mắc những lỗi này thì mình có nên lợi dụng không?
Đàm phán tử tế không lợi dụng sự thiếu kinh nghiệm của người khác để ép họ vào thoả thuận thiệt thòi rõ ràng. Nếu bên kia lỡ nói ra giới hạn, bạn vẫn có thể đề nghị mức công bằng thay vì kéo sát giới hạn đó. Điều này giữ được quan hệ và uy tín của bạn về lâu dài.
Làm sao biết mình đã sửa được lỗi?
Ghi lại sau mỗi cuộc thương lượng là cách đơn giản nhất. Sau vài tuần, so sánh số lần mắc từng lỗi. Một dấu hiệu khác là cảm giác sau cuộc nói chuyện: khi bạn ít tiếc nuối, ít nghĩ "giá mà mình đã nói" hơn trước, đó là dấu hiệu thói quen đã thay đổi.
Có nên nhờ người khác góp ý về cách mình thương lượng không?
Có, nếu người đó tin cậy và thấy bạn thương lượng thật, ví dụ người đi cùng khi bạn mua đồ hay người nhà khi bạn bàn chuyện với chủ nhà. Hỏi cụ thể "lúc nào em nghe như đang nhún quá" sẽ nhận được góp ý hữu ích hơn hỏi chung "em nói được không".