Một việc đáng thương lượng khi điều đang bàn còn thay đổi được, khoản chênh đủ lớn với bạn, bên kia có lý do để lắng nghe, và cái giá của cuộc nói chuyện (thời gian, quan hệ, cảm xúc) nhỏ hơn cái được. Thiếu một trong những điều đó, chấp nhận ngay hoặc bỏ đi thường là lựa chọn khôn ngoan hơn.
Người mới thường mắc một trong hai lỗi: không bao giờ mở lời vì ngại, hoặc vừa học được kỹ năng thì muốn thương lượng mọi thứ, từ cốc trà đá tới phí gửi xe. Cả hai đều thiệt. Bài này đưa ra bốn câu hỏi để cân, những tình huống nên chấp nhận ngay, những tình huống im lặng lại thiệt hơn, và cách nhận ra khi bạn đang tránh thương lượng vì sợ chứ không phải vì đã cân nhắc.
Bốn câu hỏi để cân trước khi mở lời
Bốn câu hỏi này mất chưa tới một phút để trả lời trong đầu. Trả lời trung thực, bạn sẽ biết có nên bỏ công cho cuộc nói chuyện hay không.
- Điều này còn thay đổi được không? Giá niêm yết ở siêu thị, phí theo quy định của một cơ quan, quyết định đã ký thì hầu như không. Giá ở chợ, lịch hẹn với thợ, cách chia việc trong nhà thì có. Nếu không đổi được, hãy hỏi phần nào xung quanh đổi được, như thời gian hay cách thanh toán.
- Khoản chênh có đáng với mình không? Không chỉ là số tiền mà là ý nghĩa với bạn. Vài nghìn đồng ở hàng rau không đáng một phút căng thẳng; nhưng một điều khoản trong hợp đồng thuê nhà có thể ảnh hưởng cả năm.
- Bên kia có lý do để lắng nghe không? Họ cần bạn ở mức nào, họ được gì nếu đồng ý? Một người bán đang vắng khách, một chủ nhà muốn giữ người thuê lâu đều có lý do. Nếu bên kia không cần gì ở bạn, thương lượng khó có kết quả.
- Cái giá của cuộc nói chuyện là gì? Thời gian bỏ ra, nguy cơ làm quan hệ căng, năng lượng cảm xúc. So với điều có thể được, cái giá này lớn hay nhỏ?
Nếu ba trong bốn câu trả lời nghiêng về "có", việc đó thường đáng thử. Nếu phần lớn là "không", chấp nhận ngay hoặc tìm lựa chọn khác thường tốt hơn. Bốn câu hỏi không thay thế cảm nhận của bạn, nhưng giúp cảm nhận đó có lý do rõ ràng.
Những lúc nên chấp nhận ngay, không cần thương lượng
Biết lúc không thương lượng cũng là một kỹ năng. Có những tình huống mà mở lời làm bạn mất nhiều hơn được, dù về lý thuyết vẫn có thể đòi thêm.
- Khoản chênh rất nhỏ so với công sức của người kia. Mặc cả vài nghìn với cụ bán hàng rong, người chạy xe ôm đường dài lúc mưa, hay người bán sản phẩm tự làm thường không đáng; nhiều khi người kia đã để giá sát.
- Đề nghị đã công bằng và rõ ràng. Nếu giá hợp lý theo những gì bạn đã tìm hiểu, cố ép thêm chỉ làm người kia thấy bị coi thường.
- Quan hệ quan trọng hơn nhiều so với điều đang bàn. Người thân giúp bạn trông con, đồng nghiệp hay đỡ bạn lúc gấp: đôi khi nhận lời ngay là cách đầu tư vào quan hệ.
- Bạn đang mệt, đang vội hoặc đang nóng. Thương lượng lúc đó dễ làm hỏng việc. Chấp nhận phần nhỏ, để phần lớn bàn lúc khác.
- Nơi có giá cố định và văn hoá không mặc cả. Cửa hàng niêm yết, chuỗi cửa hàng, dịch vụ có bảng phí công khai. Bạn vẫn có thể hỏi ưu đãi đang có, nhưng ép giảm thường vô ích và làm nhân viên khó xử vì họ không có quyền quyết.
Chấp nhận ngay không có nghĩa là thua. Nó là lựa chọn có ý thức: bạn biết mình có thể thương lượng nhưng quyết định không làm vì cái giá không đáng. Điều này khác hẳn với việc im lặng vì sợ.
Những lúc im lặng lại thiệt hơn
Khi điều đang bàn kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm. Tiền thuê nhà, cách chia việc trong gia đình, lịch làm việc cố định. Một chênh lệch nhỏ mỗi tháng cộng lại thành lớn, và một sự sắp xếp không công bằng để lâu sẽ thành ấm ức. Những việc như vậy đáng bỏ công nói chuyện dù ngại.
Khi bạn đang chịu thiệt mà bên kia có thể chưa biết. Hàng xóm có thể không biết tiếng máy khoan vọng sang phòng ngủ của con bạn. Đồng nghiệp có thể không biết bạn đang gánh phần việc của họ. Nói ra không phải là gây chuyện, mà là cho người kia cơ hội điều chỉnh.
Khi có dấu hiệu sai, lỗi hoặc thiếu so với điều đã hứa. Hàng giao thiếu, thợ làm khác thoả thuận, phòng thuê không như mô tả. Im lặng lúc này giống như đồng ý với điều sai. Mở lời sớm, bình tĩnh, có bằng chứng, thường được sửa dễ hơn để lâu.
Khi quyết định ảnh hưởng tới người khác ngoài bạn. Chuyện của con, của bố mẹ già, của cả nhóm. Bạn có thể chịu thiệt cho bản thân, nhưng im lặng khi người phụ thuộc vào bạn chịu thiệt là bỏ lỡ trách nhiệm của mình.
Khi bên kia chủ động mời bàn. "Em thấy giá vậy được không?" hay "Chị có góp ý gì không?" là lời mời thật. Trả lời "dạ được ạ" cho xong là bỏ lỡ một cơ hội mà bên kia đã mở sẵn.
Tình huống quen thuộc: nên hay không nên thương lượng
Bảng dưới áp bốn câu hỏi vào vài tình huống đời thường. Đây chỉ là gợi ý; hoàn cảnh của bạn có thể làm câu trả lời khác đi.
| Tình huống | Gợi ý | Lý do chính |
|---|---|---|
| Mua một bó rau ở chợ | Thường không cần | Khoản chênh nhỏ, người bán đã để giá sát |
| Mua đồ cũ trên mạng giá vài triệu | Nên thử | Người bán thường chừa khoảng, cả hai đều có lựa chọn khác |
| Chủ nhà báo tăng giá khi gia hạn | Nên | Ảnh hưởng cả năm, chủ nhà cũng muốn giữ người thuê |
| Phí gửi xe theo bảng giá của toà nhà | Thường không | Nhân viên không có quyền quyết; nếu thấy bất hợp lý, kiến nghị lên ban quản lý |
| Người nhà đề nghị bạn trông cháu cả tuần | Nên bàn cách chia | Quan hệ quan trọng, nhưng sắp xếp không rõ dễ thành ấm ức |
| Thợ báo phát sinh chi phí giữa chừng | Nên | Có dấu hiệu lệch so với thoả thuận ban đầu, cần làm rõ |
Để ý cột lý do: phần lớn câu trả lời "nên" xuất phát từ việc ảnh hưởng kéo dài, có lệch so với điều đã thống nhất, hoặc bên kia có lý do để nghe. Câu trả lời "không cần" thường đến từ khoản chênh nhỏ hoặc người trước mặt không có quyền quyết.
Cân thêm hoàn cảnh của người đối diện
Người làm nghề nhỏ, thu nhập bấp bênh. Người bán hàng rong, bác xe ôm, cô bán xôi đầu ngõ thường để giá sát vì không có khoản dư. Bớt của họ vài nghìn có khi là bớt phần lãi cả buổi sáng. Với họ, thương lượng hợp lý hơn nếu là về số lượng hay sự tiện lợi, ví dụ mua nhiều thì xin thêm chút ít, chứ không phải ép giá từng món.
Người lớn tuổi. Với ông bà, cô chú lớn tuổi, cách mở lời quan trọng hơn nội dung. Đề nghị thẳng một con số có thể bị coi là thiếu lễ. Hỏi ý kiến, nói lý do, để họ chủ động đề xuất thường hiệu quả hơn, và giữ được sự kính trọng mà người lớn tuổi mong đợi.
Người đang gặp chuyện khó. Hàng xóm vừa có người ốm, đồng nghiệp đang có việc gia đình, chủ nhà vừa gặp chuyện làm ăn. Một đề nghị đúng nhưng sai thời điểm dễ bị coi là vô tâm. Nếu việc không gấp, lùi lại một hai tuần là cách tôn trọng; nếu gấp, nói rõ mình hiểu họ đang khó và đề nghị cách nhẹ nhàng nhất.
Thói quen và văn hoá từng nơi. Có nơi người bán quen trả giá qua lại vài lượt, có nơi người bán thấy bị xúc phạm khi khách trả giá. Có gia đình quen bàn bạc thẳng thắn, có gia đình quen nói vòng. Quan sát cách người địa phương, người trong nhà vẫn làm trước khi mở lời giúp bạn chọn đúng cách, hoặc nhận ra lúc nào không nên thương lượng.
Bạn đang cân nhắc hay đang né tránh?
Bốn câu hỏi trên có một điểm yếu: người ngại thương lượng dễ dùng chúng để biện minh cho việc không mở lời. "Thôi, chắc người ta không đổi đâu", "Thôi, có đáng bao nhiêu". Để biết mình đang cân nhắc thật hay đang né, thử tự hỏi: nếu chắc chắn bên kia sẽ vui vẻ trả lời, mình có muốn hỏi không? Nếu câu trả lời là có, bạn đang sợ chứ không phải đang cân.
Một dấu hiệu khác là cảm giác sau đó. Nếu đã quyết định không thương lượng mà vài ngày sau vẫn còn bực bội, ấm ức, thì quyết định đó có lẽ không đến từ cân nhắc. Cảm xúc dồn lại thường tìm đường ra ở chỗ khác, như cáu với người nhà hay nói xấu sau lưng, và tệ hơn nhiều so với một cuộc nói chuyện thẳng thắn.
Nếu nhận ra mình đang né, đừng tự trách. Bắt đầu với phiên bản nhỏ nhất của cuộc nói chuyện: một câu hỏi thay vì một đề nghị. "Anh ơi, giá này có linh hoạt chút nào không?" hay "Chị ơi, em muốn hỏi chút về chuyện chia ca tuần sau." Một câu hỏi nhỏ thường đủ để phá lớp ngại ban đầu, và phần lớn người mới ngạc nhiên vì bên kia phản ứng nhẹ nhàng hơn nhiều so với điều họ tưởng tượng.
Thương lượng có chừng mực: không biến mọi chuyện thành mặc cả
Ở chiều ngược lại, có những người vừa học kỹ năng đàm phán thì muốn áp dụng ở mọi nơi. Mặc cả từng món trong bữa ăn ở nhà bạn, thương lượng với con từng việc nhỏ, đòi giảm phí ở mọi cửa hàng. Cách làm đó mệt cho mình và mệt cho người xung quanh. Người ta bắt đầu tránh nói chuyện với bạn, vì mỗi cuộc trò chuyện đều thành một cuộc đổi chác.
Trong gia đình, thương lượng liên tục còn có thể làm mất đi sự tự nguyện. Nếu mọi việc nhà đều phải đổi lấy thứ gì đó, không còn ai làm gì vì thương nhau. Với con cái, không phải luật nào cũng đem ra bàn; có những điều về an toàn và sức khoẻ bố mẹ giữ vững, và giải thích lý do thay vì thương lượng.
Một quy tắc dễ nhớ: dành sức thương lượng cho những việc ảnh hưởng lâu, có tiền bạc đáng kể, hoặc đang có sự không công bằng rõ ràng. Với phần còn lại của đời sống, hào phóng một chút, nhận lời dễ dàng một chút. Sự hào phóng đó chính là vốn tin cậy giúp những cuộc thương lượng quan trọng sau này suôn sẻ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mặc cả ở chợ có bị coi là bất lịch sự không?
Ở nhiều chợ truyền thống, hỏi giá và trả giá nhẹ nhàng là bình thường. Điều bị coi là bất lịch sự là trả giá quá thấp không lý do, chê bai hàng để ép giá, hoặc trả giá xong không mua. Nếu người bán nói giá đã sát, hãy tôn trọng và quyết định mua hay không.
Làm sao biết bên kia có quyền quyết hay không?
Hỏi thẳng một cách lịch sự: "Chuyện này anh quyết được không, hay em cần hỏi ai?" Nhân viên cửa hàng, người làm thuê, người được nhờ nói hộ thường không có toàn quyền. Biết sớm giúp bạn nói chuyện với đúng người hoặc nhờ họ chuyển lời đúng ý.
Có nên thương lượng với người quen biết không?
Có thể, nhưng nên nhẹ nhàng hơn và nghĩ nhiều tới quan hệ. Với người quen, nói rõ lý do và mong muốn giữ tình cảm thường hiệu quả hơn mặc cả từng con số. Nếu thấy chuyện có thể làm căng quan hệ, hãy cân xem khoản được có đáng không.
Nếu đã đồng ý rồi mới thấy lẽ ra nên thương lượng thì sao?
Nếu thoả thuận đã thực hiện xong, hãy coi đó là bài học cho lần sau. Nếu chưa thực hiện và có lý do mới chính đáng, bạn có thể hỏi bàn lại một cách thành thật. Đừng đổi ý chỉ vì tiếc, vì điều đó làm bên kia mất tin vào lời hứa của bạn.
Thương lượng có làm mình mất thời gian quá không?
Với việc nhỏ thì có, nên đừng làm. Với việc lớn hoặc lặp lại, vài phút nói chuyện có thể ảnh hưởng cả năm. Thói quen dùng bốn câu hỏi để cân giúp bạn dành thời gian đúng chỗ, thay vì thương lượng mọi thứ hoặc không thương lượng gì cả.