Một thoả thuận dùng điện thoại do cha mẹ và con cùng soạn thường được giữ lâu hơn nhiều so với lệnh tịch thu, vì con hiểu lý do, có tiếng nói trong các điều khoản và thấy bố mẹ cũng phải giữ phần của mình. Tịch thu máy có thể chặn được một buổi tối, nhưng thường đổi lại bằng sự giấu giếm và những cuộc cãi vã lặp lại.
Bài này không bàn chuyện con dùng điện thoại bao nhiêu là có hại hay cách cài phần mềm quản lý. Nó tập trung vào cuộc thương lượng: chuẩn bị gì trước, mở lời ra sao để con không phòng thủ, các điều khoản nên có, cách đổi chác, và làm gì khi một bên phá lệ. Phần cuối có khung để gia đình chép ra và điền.
Vì sao lệnh cấm và tịch thu thường không bền
Khi bố mẹ thu điện thoại sau một lần con thức khuya lướt mạng, vấn đề trước mắt có vẻ được giải quyết. Nhưng điện thoại với con tuổi teen không chỉ là trò giải trí: đó là nơi con nhận bài từ lớp, nhắn tin với bạn, theo dõi nhóm câu lạc bộ. Thu máy đột ngột khiến con thấy bị cắt khỏi đời sống của mình, và phản ứng tự nhiên là tìm cách lấy lại, mượn máy bạn, hoặc dùng lén khi bố mẹ ngủ.
Lệnh cấm cũng thường thiếu sự nhất quán. Hôm bố mẹ mệt thì để con dùng thoải mái cho yên nhà, hôm bố mẹ bực thì thu máy. Con khó phân biệt được đâu là luật, đâu là tâm trạng của người lớn, và học được rằng cách tốt nhất là chờ lúc bố mẹ dễ tính.
Một thoả thuận khác lệnh cấm ở chỗ nó được bàn trước, viết ra, áp dụng như nhau mỗi ngày, và có phần nghĩa vụ cho cả hai bên. Con không còn đối đầu với cảm xúc của bố mẹ mà đối diện với những điều chính mình đã đồng ý.
Chuẩn bị trước khi ngồi với con
Trước khi bàn, bố mẹ nên quan sát vài ngày và tự trả lời mấy câu sau. Hai người lớn trong nhà nên thống nhất với nhau trước:
- Điều mình lo cụ thể nhất là gì: con ngủ muộn, học không tập trung, ít nói chuyện với gia đình, hay nội dung con xem.
- Con đang dùng điện thoại cho những việc gì: học, nhắn tin bạn, giải trí, sáng tạo nội dung. Không phải mọi giờ trên màn hình đều giống nhau.
- Thời điểm nào là va chạm nhiều nhất: bữa tối, giờ học bài, trước khi ngủ, sáng dậy.
- Bố mẹ dùng điện thoại thế nào trước mặt con, có cầm máy trong bữa ăn hay lúc con nói chuyện không.
- Những điều bố mẹ sẵn sàng nhường và những điều không thể nhường, ví dụ không mang máy vào phòng ngủ qua đêm.
Câu hỏi về thói quen của chính bố mẹ hay bị bỏ qua nhưng lại quyết định thoả thuận có thuyết phục được con không. Con tuổi teen rất nhạy với sự bất công, và một quy ước chỉ áp cho con trong khi bố mẹ cầm máy suốt bữa ăn sẽ khó đứng vững.
Mở lời sao cho con không phòng thủ
Bắt đầu bằng điều con làm tốt. "Bố thấy con dùng điện thoại để học tiếng Anh và tìm tài liệu rất chủ động." Ghi nhận phần tích cực cho con thấy bố mẹ không coi điện thoại là kẻ thù.
Nói vấn đề chung, không chỉ vấn đề của con. "Bố thấy cả nhà mình dạo này ăn cơm mà ai cũng cầm máy, kể cả bố. Bố muốn mình cùng đặt vài quy ước cho cả nhà." Khi bố mẹ tự nhận phần mình, con dễ tham gia hơn.
Hỏi ý con trước khi đưa đề xuất. "Theo con, lúc nào cả nhà nên cất điện thoại đi?" Con thường đưa ra ý hợp lý, và con giữ ý của mình tốt hơn ý được giao.
Nói rõ đây là thử nghiệm. "Mình thử một tháng, sau đó ngồi lại xem chỗ nào không hợp thì sửa." Từ thử nghiệm làm con bớt cảm giác bị áp luật vĩnh viễn.
Tránh giọng đạo đức. Những bài giảng dài về tác hại của mạng xã hội thường khiến con tắt tai từ câu thứ hai. Giữ cuộc nói chuyện ngắn, cụ thể và hướng về giải pháp.
Khung quy ước để gia đình cùng điền
Bảng dưới là khung gợi ý, mỗi dòng là một mục cần bàn. Cột ví dụ là giả định cho một gia đình có con học lớp chín; nhà bạn điền theo hoàn cảnh riêng.
| Mục | Ví dụ giả định | Áp cho ai |
|---|---|---|
| Giờ cất máy buổi tối | Mười giờ tối, cả nhà sạc máy ở phòng khách | Cả nhà |
| Bữa ăn | Không cầm máy trong bữa, để máy úp ở kệ | Cả nhà |
| Giờ học bài | Máy để chế độ im lặng, chỉ mở khi cần tra cứu | Con |
| Việc làm trước khi giải trí | Xong bài tập và phần việc nhà rồi mới lướt mạng | Con |
| Cuối tuần | Một buổi sáng hoặc chiều cả nhà đi chơi không mang máy | Cả nhà |
| Công việc của bố mẹ | Nghe máy công việc ở phòng khác, không trả lời tin trong bữa ăn | Bố mẹ |
| Chuyện riêng tư | Bố mẹ không đọc tin nhắn của con trừ khi có lý do an toàn và đã nói trước | Bố mẹ |
| Khi có chuyện đáng lo trên mạng | Con kể với bố mẹ, bố mẹ nghe trước, không thu máy ngay | Cả nhà |
Hai dòng về chuyện riêng tư và chuyện đáng lo trên mạng là điều khoản giúp con dám kể khi gặp nội dung xấu hay bị bắt nạt. Nếu con biết kể ra là mất máy, con sẽ im lặng, và đó là điều bố mẹ không muốn nhất.
Anh chị em trong nhà ở các tuổi khác nhau
Gia đình có hai, ba con thường vấp một câu hỏi khó: anh lớn được dùng máy tới mười giờ, em nhỏ chỉ được tới tám giờ, và em thấy bất công. Nếu không bàn kỹ, mỗi tối lại có một cuộc so bì, và đứa lớn có thể bị em nhờ máy hoặc đứa nhỏ dùng ké máy của anh chị.
Cách thương lượng ở đây là nói rõ quy ước khác nhau vì tuổi và nhu cầu khác nhau, không phải vì bố mẹ thương ai hơn. Một câu mẫu: "Anh lớp mười cần tra tài liệu và học muộn hơn, nên giờ cất máy muộn hơn. Khi con lên lớp của anh, giờ của con cũng sẽ như vậy". Khi đứa nhỏ thấy có lộ trình, con dễ chấp nhận hơn nhiều.
Cũng nên có những điều khoản chung cho mọi người bất kể tuổi, như bữa ăn không điện thoại và sạc máy ở phòng khách qua đêm, để các con thấy mình cùng một đội. Đứa lớn có thể được mời góp ý cho quy ước của em, nhưng không giao cho con quyền giám sát em, vì việc đó dễ làm anh chị em xích mích và đặt con vào vai của bố mẹ.
Khi các con tranh cãi về máy dùng chung, ví dụ một chiếc máy tính bảng của nhà, nên để các con tự thương lượng lịch dùng trước, bố mẹ chỉ vào cuộc khi các con bế tắc. Đó là bài tập thương lượng nhỏ nhưng hữu ích cho cả đời.
Đổi chác: cho con thêm quyền gắn với trách nhiệm
Thương lượng với con không phải là bố mẹ nhượng bộ dần cho tới khi con hài lòng, mà là đổi những thứ có giá trị với mỗi bên. Con muốn thêm thời gian chơi game cuối tuần; bố mẹ muốn con ngủ đủ và giữ điểm học ổn định. Hai mong muốn này có thể ghép thành một thoả thuận: cuối tuần được chơi lâu hơn nếu trong tuần con cất máy đúng giờ.
Một số kiểu đổi chác hay dùng: thêm thời gian giải trí đổi lấy việc nhà làm đều, được giữ máy trong phòng tới giờ cất đổi lấy việc không mang máy lên giường, được tự quản lý giờ dùng đổi lấy việc tự báo với bố mẹ mỗi tuần. Điều quan trọng là phần đổi phải rõ ràng và đo được, để không ai phải cãi nhau xem đã làm đủ chưa.
Bố mẹ cũng nên tránh dùng điện thoại làm phần thưởng hay hình phạt cho mọi chuyện, kiểu điểm kém thì thu máy, giúp việc thì cho chơi thêm. Khi điện thoại gắn với mọi thứ, nó trở thành trung tâm của mọi xung đột trong nhà. Tốt hơn là giữ điện thoại trong khung quy ước riêng, và các chuyện khác giải quyết bằng cách khác.
Thoả thuận cũng nên có đường nới dần theo tuổi. Một câu như "Khi con giữ đúng quy ước ba tháng, mình bàn cho con tự quyết giờ cất máy cuối tuần" cho con động lực giữ lời, vì có tự do lớn hơn ở phía trước.
Khi một bên phá lệ
Quy ước nào cũng có ngày bị phá, kể cả bởi bố mẹ. Cách xử lý dưới đây giúp giữ thoả thuận thay vì xé bỏ nó:
- Nhắc một lần, bình tĩnh, bằng chính lời trong quy ước: "Mười giờ rồi con, mình đã thống nhất sạc máy ở phòng khách".
- Nếu con không làm, áp dụng hệ quả đã thống nhất từ trước, không thêm hình phạt mới trong lúc bực.
- Khi bố mẹ phá lệ, tự nhận ngay trước mặt con: "Bố vừa cầm máy trong bữa ăn, bố sai, để bố cất". Việc này cho con thấy quy ước áp cho cả nhà thật.
- Nếu một điều khoản bị phá liên tục, đưa ra bàn ở buổi xem lại thay vì cãi nhau mỗi tối. Có thể điều khoản không thực tế và cần sửa.
- Ghi nhận khi con giữ quy ước tốt, nhất là những lúc khó như kỳ nghỉ hè hay khi bạn bè đang rủ chơi game.
Buổi xem lại hằng tháng là phần quan trọng nhất của thoả thuận. Mỗi người nói một điều đang chạy tốt và một điều muốn sửa. Con thấy tiếng nói của mình được tính, và quy ước trưởng thành cùng con thay vì trở thành tờ giấy dán tường không ai đọc. Nếu bố mẹ thấy con có dấu hiệu khó dứt ra khỏi điện thoại kèm buồn bã, mất ngủ, bỏ học kéo dài, nên trao đổi với giáo viên và tìm tới chuyên gia tâm lý thay vì chỉ siết quy ước.
Câu hỏi thường gặp
Con mấy tuổi thì nên làm thoả thuận dùng điện thoại?
Ngay khi con bắt đầu có máy riêng hoặc dùng máy của bố mẹ thường xuyên. Với con nhỏ, quy ước đơn giản và bố mẹ quyết nhiều hơn; với con tuổi teen, con tham gia soạn nhiều hơn. Điều quan trọng là có quy ước từ đầu, vì đặt luật sau khi thói quen đã hình thành khó hơn nhiều.
Con phản đối và không chịu ngồi bàn thì sao?
Có thể con nghĩ đây là cái cớ để thu máy. Nói rõ mục đích, nhấn mạnh phần bố mẹ cũng phải giữ, và mời con đưa ra một điều khoản bố mẹ phải theo. Nếu con vẫn từ chối, bố mẹ có thể đặt vài quy ước tối thiểu, kèm lời mời con góp ý bất cứ lúc nào để sửa.
Có nên đặt mật khẩu và giữ mật khẩu máy của con?
Tuỳ tuổi con. Với con nhỏ, bố mẹ biết mật khẩu là bình thường. Với con tuổi teen, nhiều gia đình thoả thuận bố mẹ biết mật khẩu nhưng chỉ dùng khi có lý do an toàn rõ ràng và sẽ nói với con trước. Điều quan trọng là quy ước này được bàn công khai, không làm lén.
Con cần điện thoại để học trực tuyến thì giới hạn thế nào?
Tách rõ thời gian học và thời gian giải trí trong quy ước. Ví dụ giờ học thì chỉ mở các ứng dụng học, máy để chế độ không làm phiền; giờ giải trí được tính riêng. Nếu con dễ bị cuốn sang mạng xã hội khi học, có thể học trên máy tính đặt ở phòng chung thay vì điện thoại.
Bố mẹ phải làm việc qua điện thoại cả buổi tối thì có công bằng với con không?
Nói thật với con về nhu cầu công việc và đưa vào quy ước, ví dụ bố mẹ nghe máy công việc ở phòng khác và giữ bữa ăn không điện thoại. Con chấp nhận được những ngoại lệ có lý do khi bố mẹ minh bạch, nhưng khó chấp nhận khi bố mẹ đòi con cất máy trong khi mình lướt mạng.
Có nên dùng phần mềm giới hạn thời gian thay cho thoả thuận?
Phần mềm có thể hỗ trợ, nhưng không thay được thoả thuận. Nếu dùng, hãy bàn công khai với con, coi đó là công cụ giúp cả nhà giữ quy ước chứ không phải để theo dõi lén. Khi con lớn và giữ lời tốt, giảm dần sự phụ thuộc vào phần mềm để con tự quản lý.