Khi con tuổi teen đòi tăng tiền tiêu vặt, cách làm hữu ích nhất là mời con trình bày bằng chính bảng chi tiêu của mình, rồi cùng thương lượng phần tăng gắn với những khoản con sẽ tự lo. Thay vì gật hay lắc theo cảm tính, bố mẹ biến lời xin thành một buổi thương lượng thật, nơi con học cách nói về tiền một cách rõ ràng và tử tế.
Bài này không bàn có nên cho tiền tiêu vặt hay cho bao nhiêu theo tuổi, vì mỗi nhà một hoàn cảnh. Nó tập trung vào tình huống cụ thể: con đã có tiền tiêu vặt và giờ muốn nhiều hơn. Các con số trong bài là ví dụ giả định chỉ để minh hoạ cách tính.
Lời xin tăng tiền là cơ hội, không phải thách thức
Nhiều bố mẹ phản ứng với lời xin tăng tiền bằng một trong hai cách: gật ngay cho xong chuyện hoặc từ chối kèm một bài giảng về thời bố mẹ còn nhỏ. Cả hai cách đều bỏ lỡ một dịp hiếm hoi khi con chủ động mở lời về tiền, điều mà người lớn đi làm nhiều khi còn ngại.
Ở tuổi teen, nhu cầu chi tiêu của con thay đổi thật sự: đi học xa hơn, ăn uống với bạn, sinh nhật bạn bè, sở thích mới như vẽ, đá bóng, chơi nhạc. Khoản tiền đặt ra từ năm lớp sáu có thể không còn khớp với năm lớp chín. Lời xin tăng vì vậy có thể hoàn toàn hợp lý, và việc xét nó nghiêm túc cho con thấy bố mẹ tôn trọng nhu cầu của con.
Cũng có lúc lời xin đến từ việc so sánh với bạn hoặc một món đồ con đang thích. Ngay cả khi đó, một cuộc thương lượng tử tế vẫn tốt hơn từ chối thẳng: con học được cách phân biệt nhu cầu với mong muốn, và học được rằng muốn thứ gì thì phải trình bày lý do, chấp nhận điều kiện.
Mời con chuẩn bị như một người đi thương lượng
Khi con xin, bố mẹ đừng trả lời ngay. Hẹn con một buổi trong tuần và đề nghị con chuẩn bị trước:
- Ghi lại các khoản con đã chi trong hai đến bốn tuần gần nhất, càng chi tiết càng tốt: ăn sáng, gửi xe, nước uống, quà sinh nhật bạn, đồ dùng học tập.
- Đánh dấu khoản nào là cần thiết, khoản nào là thích nhưng không bắt buộc.
- Ghi những khoản sắp tới con biết trước, ví dụ tháng sau có ba sinh nhật bạn hoặc câu lạc bộ thu tiền đi dã ngoại.
- Viết con số con muốn tăng và lý do cho con số đó.
- Nghĩ xem con có thể tự lo thêm khoản nào nếu được tăng, ví dụ tự mua đồ dùng học tập thay vì xin bố mẹ mỗi lần.
Việc chuẩn bị này tự nó đã là bài học. Nhiều bạn khi ngồi ghi lại mới nhận ra phần lớn tiền đi vào đồ ăn vặt, và tự điều chỉnh trước khi gặp bố mẹ. Có bạn phát hiện mình thực sự thiếu vì phí gửi xe tăng. Dù kết quả thế nào, con đến buổi nói chuyện với dữ liệu thay vì chỉ một câu "các bạn đều được nhiều hơn".
Trong buổi nói chuyện: nghe trước, hỏi sau
Để con trình bày hết. Bố mẹ ngồi nghe như nghe một đề xuất ở nơi làm việc, không ngắt lời, không bình luận từng khoản. Con cảm thấy được coi là người trình bày nghiêm túc, và sẽ trình bày nghiêm túc hơn.
Hỏi để hiểu, không hỏi để bắt lỗi. "Khoản ăn với bạn mỗi tuần hai lần, con thấy có cần giữ mức đó không?" khác hẳn câu "Ăn gì mà tốn thế?". Câu hỏi đầu mời con tự suy nghĩ, câu sau mời con chống chế.
Ghi nhận phần chuẩn bị. "Mẹ thấy con ghi rất kỹ, mẹ hiểu rõ hơn con đang tiêu vào đâu." Lời ghi nhận khuyến khích con tiếp tục minh bạch về tiền với bố mẹ khi lớn hơn.
Nói thật về giới hạn của gia đình. Nếu ngân sách nhà đang eo hẹp, nói với con ở mức phù hợp tuổi: "Tháng này nhà mình đang dồn tiền sửa mái nhà, nên bố mẹ chưa tăng được nhiều". Con tuổi teen hiểu được và thường thông cảm hơn bố mẹ nghĩ.
Không quyết ngay nếu chưa chắc. "Bố mẹ cần bàn với nhau thêm, tối mai mình chốt nhé." Hẹn thời điểm cụ thể để con không cảm thấy bị lảng tránh.
Các cách đổi chác phần tăng
Phần tăng không nhất thiết là tiền cho không. Bảng dưới gợi ý những cách ghép phần tăng với trách nhiệm mới, kèm ví dụ giả định.
| Cách | Ví dụ giả định | Con học được gì |
|---|---|---|
| Tăng kèm khoản tự lo | Tăng thêm một khoản nhỏ mỗi tuần, con tự mua đồ dùng học tập và quà sinh nhật bạn | Lập kế hoạch cho khoản biết trước |
| Tăng theo từng bước | Tăng một nửa mức con xin, hai tháng sau xem lại nếu con giữ bảng chi | Kiên nhẫn và giữ lời |
| Tăng một phần, phần còn lại để dành | Phần tăng chia đôi, một nửa tiêu, một nửa vào hũ cho món đồ con muốn | Trì hoãn mong muốn để đạt mục tiêu |
| Hỗ trợ một lần cho mục tiêu riêng | Không tăng hằng tuần, nhưng bố mẹ góp một phần khi con để dành đủ nửa giá món đồ | Tự góp sức cho thứ mình muốn |
| Giữ nguyên nhưng đổi cách chi | Giữ mức cũ, chuyển sang trả theo tháng để con tự chia | Tự quản lý khoản lớn hơn |
Có một điểm nên cân nhắc: gắn tiền tiêu vặt với việc nhà thường làm việc nhà thành món hàng mua bán, và con có thể từ chối làm khi không cần tiền. Nhiều gia đình giữ việc nhà là phần đóng góp của mọi thành viên, còn tiền tiêu vặt gắn với việc con tự lo những khoản chi của mình. Cách đổi chác trong bảng đi theo hướng đó.
Bố và mẹ thống nhất với nhau trước khi trả lời con
Con tuổi teen rất nhanh nhận ra người nào trong nhà dễ tính hơn về tiền. Nếu bố nói phải xem lại còn mẹ đã gật, hoặc mẹ từ chối rồi bố lén đưa thêm, con học được rằng thương lượng thật sự không nằm ở lý lẽ mà ở việc chọn đúng người để xin. Thoả thuận về tiền tiêu vặt khi đó mất hết ý nghĩa.
Vì vậy, sau khi nghe con trình bày, hai vợ chồng nên dành ít phút bàn riêng. Mỗi người nói mình thấy lời xin có hợp lý không, nhà mình đang có khả năng tới đâu, và điều kiện nào mình muốn gắn kèm. Hai người không cần giống nhau hoàn toàn, nhưng cần ra được một câu trả lời chung trước khi nói với con.
Khi bố mẹ có quan điểm khác nhau về tiền, ví dụ một người lớn lên trong cảnh thiếu thốn nên muốn con có đủ, người kia muốn con biết dè sẻn, cuộc bàn riêng này cũng là lúc hai người hiểu nhau hơn. Có thể chọn một phương án ở giữa và hẹn xem lại sau vài tháng để cả hai cùng thấy kết quả.
Lúc trả lời con, cả hai cùng có mặt nếu được, và nói bằng "bố mẹ" thay vì "bố thì muốn nhưng mẹ không cho". Câu mẫu: "Bố mẹ đã bàn với nhau và thống nhất tăng một phần, con tự lo thêm tiền quà sinh nhật bạn". Một tiếng nói chung giúp con tin rằng thoả thuận là thật, và cũng là tấm gương về cách hai người lớn bàn bạc với nhau.
Khi phải nói "chưa" với con
Không phải lần nào cũng tăng được. Khi bố mẹ quyết định chưa tăng, cách nói quan trọng không kém quyết định. Một lời từ chối có lý do, có điều kiện và có lối ra giữ được tinh thần thương lượng, khác hẳn một câu "không là không".
Câu mẫu: "Bố mẹ đã xem bảng chi của con, thấy con tính kỹ. Hiện nhà mình chưa tăng được vì đang dồn cho việc khác. Bố mẹ hẹn con ba tháng nữa mình xem lại. Trong lúc đó, nếu có khoản nào bắt buộc như tiền dã ngoại của lớp, con báo và bố mẹ lo riêng". Câu này ghi nhận nỗ lực, giải thích, hẹn mốc và tách khoản bắt buộc ra khỏi tiền tiêu vặt.
Bố mẹ cũng có thể giúp con nghĩ cách tự tăng nguồn tiền phù hợp tuổi và hợp với nếp nhà: bán đồ cũ của mình, nhận việc nhỏ ở nhà ông bà hay hàng xóm thân quen nếu bố mẹ đồng ý. Điều cần tránh là để con nghĩ rằng cách duy nhất có thêm tiền là đòi bố mẹ dai hơn hoặc xin ông bà sau lưng bố mẹ.
Nếu con buồn hay cáu khi bị từ chối, đó là phản ứng bình thường. Bố mẹ vẫn nói được "Bố mẹ hiểu con thất vọng" mà không cần đổi quyết định. Giữ vững một quyết định đã giải thích rõ cũng là một phần của thương lượng tử tế, và con học được rằng người lớn vẫn từ chối được mà không hề thiếu tôn trọng.
Giữ thoả thuận qua những tháng sau
Sau khi chốt, vài thói quen giúp thoả thuận có ý nghĩa và không thành lời xin lặp lại mỗi tháng:
- Ghi lại thoả thuận bằng vài dòng: mức mới, khoản con tự lo, ngày xem lại. Con có thể tự viết và cả hai cùng giữ một bản.
- Không can thiệp vào cách con tiêu phần tiền đã thuộc về con, trừ khi liên quan an toàn. Con sẽ có lúc tiêu hết sớm; để con tự xoay qua tuần đó là bài học.
- Không ứng trước tiền tuần sau mỗi khi con hết tiền, nếu không thoả thuận sẽ mất tác dụng.
- Đến ngày xem lại, mời con mang bảng chi mới và cùng nhìn xem có cần điều chỉnh không.
- Hai vợ chồng thống nhất với nhau và với ông bà về tiền cho con, tránh việc con nhận thêm từ nhiều nguồn khiến thoả thuận vô nghĩa.
Sau vài lần như vậy, con có trong tay một kỹ năng ít người được dạy từ nhỏ: biết mình tiêu vào đâu, trình bày một đề xuất bằng con số, chấp nhận điều kiện và giữ lời. Đó là thứ con mang theo khi đi học xa, khi nhận đồng lương đầu tiên, và cả khi sau này phải thương lượng với người khác về tiền.
Câu hỏi thường gặp
Con so sánh tiền tiêu vặt với bạn thì nên đáp thế nào?
Ghi nhận cảm xúc của con trước, rồi giải thích rằng mỗi gia đình có hoàn cảnh và cách chi khác nhau, và nhà mình quyết dựa trên nhu cầu thật của con. Mời con quay lại với bảng chi của chính mình. So sánh không phải là lý do để tăng, nhưng nhu cầu thật thì có.
Có nên tăng tiền tiêu vặt khi con học tốt?
Nhiều chuyên gia giáo dục khuyên không gắn tiền với điểm số, vì con dễ học vì tiền và áp lực tăng lên. Thành tích học tập nên được ghi nhận bằng lời khen, thời gian bên nhau hay một hoạt động con thích. Tiền tiêu vặt nên gắn với những khoản con tự quản lý.
Con tiêu hết tiền tiêu vặt trước hạn rồi xin thêm thì sao?
Giữ thoả thuận và không ứng trước, trừ khi là khoản bắt buộc hoặc liên quan an toàn. Hỏi con điều gì đã xảy ra và lần sau con muốn chia tiền thế nào. Vài lần thiếu tiền nhỏ ở tuổi teen là bài học rẻ hơn nhiều so với lúc trưởng thành.
Ông bà hay cho tiền con thì có tính vào tiền tiêu vặt không?
Nên bàn với ông bà một cách nhẹ nhàng. Nhiều nhà thống nhất rằng tiền ông bà cho trong dịp lễ, sinh nhật thì con để dành hoặc dùng cho mục tiêu riêng, không thay cho tiền tiêu vặt. Điều quan trọng là con không dùng tiền ông bà để lách thoả thuận với bố mẹ.
Con không muốn ghi chép chi tiêu thì có nên ép?
Ép thường phản tác dụng. Có thể đề nghị con ghi chỉ trong hai tuần trước buổi xin tăng, như một phần của lời đề xuất. Nếu con ngại viết, ghi trên điện thoại hay chụp ảnh hoá đơn cũng được. Khi con thấy ghi chép giúp mình thuyết phục được bố mẹ, con sẽ có động lực hơn.
Bao lâu nên xem lại tiền tiêu vặt một lần?
Thường ba đến sáu tháng, hoặc khi có thay đổi như con lên cấp học mới, đổi trường, bắt đầu một hoạt động mới. Hẹn trước ngày xem lại giúp con không phải xin liên tục, và bố mẹ cũng có dịp điều chỉnh theo khả năng của gia đình.