Sợ đàm phán là cảm giác rất phổ biến: tim đập nhanh, nói vội, chấp nhận ngay con số đầu tiên chỉ để cuộc nói chuyện kết thúc. Phần lớn người có cảm giác này không thiếu hiểu biết về giá cả hay quyền lợi của mình. Họ biết rõ mình muốn gì, nhưng đến lúc phải mở miệng thì lùi lại, rồi về nhà tiếc.
Bài này giải thích vì sao việc thương lượng lại gây căng thẳng đến vậy, tách nỗi sợ thành từng phần cụ thể để bạn biết mình đang sợ cái gì, và đưa ra một lộ trình tập từ những cuộc nói chuyện rủi ro thấp nhất. Mục tiêu không phải biến bạn thành người mặc cả giỏi nhất chợ, mà là đủ vững để nói ra một đề nghị và nghe câu trả lời mà không bỏ chạy.
Vì sao chỉ một câu hỏi giá cũng làm người ta run
Thương lượng đặt bạn vào thế phải đòi hỏi điều gì đó cho mình, trước mặt một người hoàn toàn có quyền từ chối. Với nhiều người lớn lên trong nếp "đừng làm phiền ai", "người ta nói sao nghe vậy", việc đưa ra một đề nghị khác với điều bên kia muốn giống như phá vỡ một quy tắc ngầm. Cơ thể phản ứng với tình huống đó như với một mối đe doạ nhỏ: tim nhanh hơn, giọng cao lên, đầu óc chỉ muốn thoát ra.
Thêm vào đó là chuyện tiền bạc và thể diện. Trả giá có thể bị hiểu là keo kiệt, hỏi thêm điều kiện có thể bị cho là khó tính, còn bị từ chối thì giống như bị chê. Ba nỗi ngại này chồng lên nhau trong vài giây, nên người ta chọn cách an toàn nhất trước mắt: gật đầu.
Điều đáng biết là cảm giác run không nói lên rằng bạn đang làm sai. Nó chỉ cho thấy tình huống có ý nghĩa với bạn. Người thương lượng lâu năm vẫn hồi hộp trước những cuộc nói chuyện quan trọng; khác biệt là họ đã quen làm việc cùng cảm giác đó thay vì chờ nó biến mất mới bắt đầu nói.
Gọi tên đúng nỗi sợ của mình
Nói chung chung "mình sợ đàm phán" thì khó gỡ. Khi tách ra, phần lớn mọi người thấy nỗi sợ của mình rơi vào một hoặc hai nhóm dưới đây, và mỗi nhóm có một cách đáp riêng.
| Nỗi sợ | Câu tự nhủ thường gặp | Cách đáp lại thực tế |
|---|---|---|
| Sợ bị từ chối | Họ nói không thì ngại lắm | Lời từ chối là thông tin về đề nghị, không phải về con người bạn; chuẩn bị sẵn câu tiếp theo khi nghe "không" |
| Sợ mất lòng | Hỏi giảm giá là làm khó người ta | Đề nghị lịch sự và chấp nhận câu trả lời là phép thông thường; người bán quen với việc đó hơn bạn nghĩ |
| Sợ bị đánh giá | Người khác sẽ nghĩ mình nghèo, keo | Người xung quanh ít để ý như bạn tưởng; cách nói nhã nhặn quan trọng hơn chuyện có trả giá hay không |
| Sợ nói sai, bị hớ | Mình không biết giá, nói ra sẽ lộ | Tìm hiểu trước một chút và cho phép mình nói "để em tham khảo thêm" |
| Sợ xung đột | Lỡ họ cáu thì sao | Phần lớn cuộc thương lượng đời thường kết thúc êm; nếu bên kia cáu, bạn luôn có quyền dừng và đi |
Khi đã gọi đúng tên, bạn sẽ thấy nhiều nỗi sợ dựa trên một kịch bản xấu nhất ít khi xảy ra. Viết kịch bản đó ra giấy rồi tự hỏi: nếu nó xảy ra thật, mình sẽ làm gì? Câu trả lời thường là "thì thôi, mình đi", và nhận ra điều đó đã làm nỗi sợ nhẹ đi một nửa.
Những điều nỗi sợ làm bạn mất mà ít ai tính
Mất tiền theo kiểu nhỏ giọt. Mỗi lần không hỏi, khoản chênh có khi chỉ vài chục nghìn. Nhưng cộng cả năm tiền thuê nhà, tiền sửa xe, phí dịch vụ, gói cước, quà cáp, con số đủ lớn để đáng một vài phút ngượng ngùng. Ví dụ giả định: chỉ cần xin được bớt một phần nhỏ tiền thuê phòng khi gia hạn, số tiết kiệm sau một năm đã bằng vài tháng tiền điện.
Nhận những điều kiện không hợp với mình. Không chỉ là giá. Người sợ thương lượng thường chấp nhận cả lịch hẹn bất tiện, hạn giao quá gấp, khối việc vượt sức, chỉ vì không dám đề nghị khác. Về lâu dài, cái giá phải trả là mệt mỏi và bực bội âm ỉ.
Tích lại cảm giác bất công. Gật đầu ngoài miệng nhưng trong lòng không đồng ý dễ biến thành khó chịu với chính người kia, nhất là trong gia đình và nơi làm việc. Một cuộc thương lượng thẳng thắn, ôn hoà thường giữ quan hệ tốt hơn nhiều năm im lặng rồi bùng ra.
Mất dịp để người kia hiểu bạn. Bên kia không đọc được suy nghĩ. Nhiều người bán, chủ nhà, đồng nghiệp sẵn sàng điều chỉnh nếu biết bạn cần gì, nhưng bạn chưa bao giờ nói. Im lặng không phải lúc nào cũng là nhường nhịn; đôi khi nó chỉ là thiếu thông tin cho cả hai bên.
Lộ trình bốn nấc: tập từ chỗ rủi ro thấp nhất
Nỗi sợ giảm khi bạn có nhiều trải nghiệm thương lượng mà kết quả không tệ như tưởng tượng. Vì vậy hãy bắt đầu ở nơi cái giá của việc bị từ chối gần như bằng không, rồi nâng dần.
- Nấc một — hỏi, chưa đòi. Trong một tuần, mỗi ngày hỏi một câu về điều kiện mua bán mà bình thường bạn bỏ qua: "Món này có loại nhỏ hơn không ạ?", "Chị có giao trong chiều nay được không?", "Mua hai cái thì có bớt chút nào không chị?". Bạn chỉ tập mở miệng và nghe câu trả lời.
- Nấc hai — đề nghị nhỏ với người lạ. Ở chợ hoặc cửa hàng nhỏ, đưa ra một đề nghị cụ thể cho món không quan trọng. Nghe "không" cũng được; mục tiêu là biết rằng mình vẫn ổn sau câu đó.
- Nấc ba — đề nghị với người có quan hệ lâu. Thợ cắt tóc quen, quán cơm gần nhà, chủ nhà trọ: đề nghị một điều kiện nhỏ như đổi giờ hẹn, giữ giá cũ thêm một tháng, thêm một phần dịch vụ.
- Nấc bốn — cuộc nói chuyện có ý nghĩa. Gia hạn hợp đồng thuê, chia việc nhà, xin lùi hạn một công việc. Lúc này bạn đã có vốn trải nghiệm từ ba nấc trước và một trang chuẩn bị trong tay.
Mỗi nấc nên làm đủ vài lần trước khi lên nấc sau. Nếu một lần đi không suôn, quay lại nấc trước một tuần rồi thử tiếp. Tiến chậm mà đều có ích hơn một lần liều rồi sợ hẳn.
Chuẩn bị gì để bớt run trước một cuộc thương lượng
Phần lớn cơn run đến từ cảm giác không biết mình sẽ nói gì tiếp theo. Một chút chuẩn bị lấp vào đúng chỗ trống đó.
- Viết một câu mở đầu và học thuộc. Ví dụ: "Em rất thích căn phòng này, em muốn ở lâu dài, mình nói chuyện thêm về giá thuê được không ạ?". Có câu đầu, những câu sau dễ ra hơn nhiều.
- Ghi ba con số: mức mình mong muốn, mức chấp nhận được, mức mà dưới đó mình sẽ thôi. Biết trước điểm dừng giúp bạn không phải quyết định vội lúc đang hồi hộp.
- Chuẩn bị sẵn câu khi nghe "không": "Dạ, vậy nếu em lấy thêm một món nữa thì sao ạ?" hoặc "Dạ em hiểu, để em suy nghĩ thêm."
- Cho phép mình xin thời gian. "Để em về bàn với nhà rồi báo lại chị" là câu chính đáng, không phải sự yếu kém.
- Thở chậm vài nhịp trước khi bước vào, thở ra dài hơn hít vào. Cách này không xoá nỗi hồi hộp nhưng làm giọng bớt run.
- Nếu được, nói thử thành tiếng một lần trước gương hoặc với người thân. Câu đã nói ra miệng một lần sẽ quen hơn câu chỉ nghĩ trong đầu.
Đừng cố chuẩn bị mọi kịch bản. Một câu mở đầu, ba con số và một câu dự phòng là đủ cho hầu hết cuộc thương lượng đời thường.
Trong lúc đang nói chuyện: vài cách giữ mình không lùi
Khi đã ngồi trước mặt người kia, nguy cơ lớn nhất của người hay sợ là nói quá nhiều để lấp khoảng lặng, rồi tự hạ đề nghị của mình trước khi bên kia kịp trả lời. Một quy tắc đơn giản: nói xong đề nghị thì dừng, đếm thầm đến năm. Khoảng lặng đó khó chịu với bạn, nhưng thường cũng là lúc bên kia đang cân nhắc.
Nếu bị hỏi dồn, bạn có quyền nói chậm lại. "Dạ chị cho em nghĩ một chút" là câu ai cũng hiểu. Nếu thấy mình sắp gật đầu chỉ vì muốn kết thúc, đó là dấu hiệu nên xin dừng: "Em cần về xem lại, mai em gọi lại chị nhé."
Hãy nhớ rằng bạn không phải thắng. Một cuộc thương lượng tốt kết thúc khi cả hai thấy chấp nhận được, và đôi khi kết quả chỉ là bạn đã nói ra điều mình muốn, bên kia đã nghe, dù câu trả lời vẫn là không. Với người đang tập vượt qua nỗi sợ, riêng việc nói ra đã là một kết quả đáng kể.
Khi nỗi sợ lớn hơn một cảm giác ngại thông thường
Với đa số người, nỗi ngại thương lượng giảm rõ sau vài tuần tập theo các nấc trên. Nhưng nếu bạn thấy mình tránh né mọi tình huống phải nói chuyện với người lạ, mất ngủ nhiều ngày trước một cuộc trao đổi, hoặc nỗi lo ảnh hưởng tới công việc và các mối quan hệ, đó là lúc nên tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ để được đánh giá đúng. Bài viết này không thay thế cho việc đó, và không ai nên tự gán cho mình một chẩn đoán qua vài dấu hiệu đọc được.
Trong lúc chờ, bạn vẫn có thể chọn những kênh dễ chịu hơn với mình: nhắn tin thay vì gọi điện, nhờ người thân đi cùng, hoặc viết sẵn đề nghị ra giấy. Thương lượng qua tin nhắn không kém giá trị so với nói trực tiếp, và với nhiều việc như hỏi giá, đề nghị lịch hẹn, xin bớt phí dịch vụ, nó còn rõ ràng hơn.
Điều quan trọng là đừng để nỗi sợ quyết định thay bạn quá lâu. Mỗi lần bạn nói ra một đề nghị nhỏ và thấy mọi thứ vẫn ổn, đó là một bằng chứng mới để lần sau cơ thể bớt phản ứng dữ dội.
Câu hỏi thường gặp
Người hay ngại có nên nhờ người khác mặc cả hộ không?
Nhờ hộ vài lần đầu không sai, nhất là với khoản lớn như mua xe hay thuê nhà. Nhưng nếu lần nào cũng nhờ, bạn sẽ không bao giờ có trải nghiệm để bớt sợ. Cách cân bằng là đi cùng người thân, để họ mở lời, còn bạn tự nói ít nhất một câu đề nghị trong cuộc trò chuyện.
Mặc cả có làm người bán nhỏ thiệt thòi không?
Đề nghị một mức giá không có nghĩa là ép người bán. Họ có quyền từ chối, và người bán nhỏ thường đã tính sẵn biên độ. Điều nên tránh là trả giá gắt cho món người ta làm cực công, hoặc đòi bớt khi đã thấy rõ giá vốn sát. Lịch sự và chấp nhận câu trả lời là đủ tử tế.
Bị từ chối thẳng thừng trước mặt người khác thì nên phản ứng thế nào?
Một câu cảm ơn ngắn rồi chuyển sang việc khác là đủ: "Dạ vâng, em cảm ơn chị." Bạn không cần giải thích hay xin lỗi. Người xung quanh thường quên chuyện đó rất nhanh, còn với bạn đây là một lần tập nghe "không" mà vẫn đứng vững.
Có nên giả vờ bình tĩnh khi trong lòng đang run không?
Bạn không cần giả vờ là người khác, chỉ cần làm chậm lại: nói chậm, dừng sau đề nghị, thở ra dài. Bên kia hiếm khi nhận ra bạn đang hồi hộp. Nếu thấy cần, nói thật một câu như "em hơi ngại khi hỏi chuyện này" cũng không làm bạn yếu thế mà thường khiến cuộc nói chuyện mềm hơn.
Bao lâu thì bớt sợ đàm phán?
Không có mốc chung cho mọi người. Nhiều người thấy khác biệt rõ sau vài tuần mỗi ngày tập một câu hỏi nhỏ. Điều quyết định là số lần bạn nói ra đề nghị và thấy kết quả không tệ như tưởng tượng, chứ không phải thời gian đọc thêm lý thuyết.
Thương lượng qua tin nhắn có phải là trốn tránh không?
Không. Tin nhắn là một kênh hợp lệ, cho bạn thời gian nghĩ và để lại dấu vết rõ ràng về điều đã thống nhất. Chỉ nên chuyển sang gọi điện hoặc gặp mặt khi việc cần trao đổi qua lại nhiều hoặc dễ hiểu lầm qua chữ viết.