Kiềm chế cơn bực khi thương lượng không có nghĩa là nén hết cảm xúc, mà là nhận ra sớm lúc mình sắp mất bình tĩnh để dừng lại trước khi nói ra câu khiến mọi thứ hỏng. Ai từng mặc cả mãi không xong, bàn chuyện chia việc nhà lần thứ năm, hay nghe khách hàng đổi ý lần thứ ba đều biết cảm giác máu dồn lên mặt và một câu gay gắt sắp bật ra.
Phần lớn những cuộc thương lượng hỏng trong đời thường không hỏng vì thiếu lý lẽ, mà vì một câu nói trong lúc nóng. Bài này giúp bạn đọc các tín hiệu cơ thể báo trước, có sẵn vài cách hạ nhiệt cho chính mình, biết cách xin tạm dừng không mất mặt, và gỡ lại nếu đã lỡ lời. Cách đối diện với cơn nóng của người khác được bàn ở bài riêng.
Vì sao cơn bực đến nhanh hơn lý trí
Khi cảm thấy bị coi thường, bị lừa hay bị dồn ép, cơ thể phản ứng gần như tức thì: tim nhanh, cơ vai căng, giọng to lên, đầu óc chỉ thấy điều làm mình khó chịu. Phản ứng này xuất hiện trước khi bạn kịp suy nghĩ, nên lời khuyên "cứ bình tĩnh" ít khi đủ. Cái bạn cần là một khoảng trống nhỏ giữa cảm giác và lời nói, để lý trí kịp bắt kịp.
Trong thương lượng, cơn bực thường bị châm bởi một vài kiểu tình huống lặp lại. Bên kia đổi ý sau khi đã đồng ý. Bên kia nói với giọng coi thường, kiểu "chị không biết thì đừng hỏi". Cuộc nói chuyện xoay vòng mãi một điểm. Hoặc bạn đang mệt, đói, vừa gặp chuyện khác không vui. Nhận ra những ngòi nổ của riêng mình giúp bạn chuẩn bị trước, thay vì bị bất ngờ.
Nói ra trong lúc bực không phải lúc nào cũng sai. Đôi khi sự bực bội cho thấy bạn đang bị đối xử không công bằng thật. Vấn đề là cách nói. Một câu nói rõ ràng, điềm tĩnh về điều làm mình khó chịu có sức nặng hơn nhiều so với một câu quát. Kiềm chế cơn bực, vì vậy, là để giữ được sức nặng cho điều bạn muốn nói.
Tín hiệu báo trước và việc nên làm ngay
Mỗi người có những dấu hiệu riêng, nhưng nhiều người nhận ra mình trong bảng dưới. Quan sát vài lần, bạn sẽ biết tín hiệu nào đến sớm nhất ở mình.
| Tín hiệu | Nghĩa là gì | Việc nên làm ngay |
|---|---|---|
| Nóng mặt, tim đập nhanh | Cơ thể đã vào trạng thái phòng thủ | Thở ra chậm, dài hơn hít vào, vài nhịp trước khi nói |
| Giọng to và nhanh dần | Bạn đang muốn thắng hơn là muốn giải quyết | Cố ý nói chậm lại, hạ âm lượng |
| Muốn ngắt lời liên tục | Bạn đã thôi nghe | Ghi ý của mình ra giấy, để bên kia nói hết |
| Nghĩ tới những lần cũ người kia sai | Cuộc nói chuyện sắp lan sang chuyện khác | Tự nhắc: hôm nay chỉ bàn một việc |
| Có câu mỉa mai sắp bật ra | Bạn sắp nói điều sẽ phải rút lại | Uống một ngụm nước hoặc xin tạm dừng |
| Muốn đứng dậy bỏ đi ngay | Bạn đã quá ngưỡng chịu đựng | Xin dừng có hẹn, đừng bỏ đi im lặng |
Điều đáng chú ý là các việc ở cột phải đều rất nhỏ. Mục tiêu không phải dập tắt cảm xúc trong một giây, mà là mua vài giây để không nói câu đầu tiên bật ra trong đầu.
Bốn cách hạ nhiệt ngay tại chỗ
Thở theo nhịp có chủ đích. Hít vào bằng mũi đếm đến bốn, thở ra chậm đếm đến sáu, lặp vài lần. Bên kia gần như không nhận ra bạn đang làm gì, nhưng nhịp tim của bạn sẽ chậm lại. Cách này không phải phép màu, chỉ đơn giản giúp bạn có lại vài giây kiểm soát.
Nói lại điều vừa nghe trước khi đáp. "Ý chị là giá này đã gồm phí giao hàng rồi, đúng không ạ?" Việc nhắc lại buộc bạn phải nghe kỹ, làm chậm nhịp, và nhiều khi phát hiện ra mình đã hiểu sai điều làm mình bực.
Chuyển sự chú ý sang giấy tờ. Cúi xuống xem lại bảng giá, ghi chép, mở lại tin nhắn thoả thuận cũ. Rời mắt khỏi người đối diện trong vài giây giảm cảm giác bị đối đầu, và giấy tờ thường đưa câu chuyện về sự việc.
Đổi tư thế. Nếu đang đứng, ngồi xuống; nếu đang ngả về phía trước, ngả ra sau một chút; thả lỏng vai và tay. Tư thế cơ thể ảnh hưởng tới cách bạn nói. Người ngồi thả lỏng khó quát hơn người đứng chống tay.
Xin tạm dừng mà không mất thể diện
Khi các cách trên chưa đủ, tạm dừng là lựa chọn khôn ngoan nhất. Cách xin dừng quyết định việc quay lại có dễ hay không.
- Nói thật nhưng không đổ lỗi: "Em thấy mình đang hơi nóng, em xin vài phút để nói chuyện cho đàng hoàng." Câu này cho thấy bạn tự chịu trách nhiệm về cảm xúc của mình.
- Đưa thời gian cụ thể: mười phút, sau bữa cơm, hay sáng mai. Dừng không có hẹn dễ bị hiểu là bỏ ngang.
- Rời khỏi chỗ ngồi nếu được: ra ban công, đi rửa mặt, đi một vòng quanh khu nhà. Không gian khác giúp đầu óc khác.
- Trong lúc nghỉ, không nhắn tin hay gọi cho người khác để kể tội bên kia. Việc đó chỉ làm cơn bực lớn thêm.
- Tự hỏi ba câu: điều mình thật sự cần trong cuộc nói chuyện này là gì; bên kia có thể đang lo điều gì; một đề nghị nào cả hai có thể chấp nhận.
- Quay lại đúng hẹn, mở lời bằng câu cảm ơn đã chờ và nhắc lại điểm đã thống nhất trước khi bàn tiếp phần vướng.
Nhiều người lo rằng xin dừng sẽ bị coi là yếu. Thực tế, người biết dừng đúng lúc thường được nể hơn người cố đấu đến cùng rồi nói ra những câu phải hối tiếc.
Khi cơn bực có lý do chính đáng: biến nó thành một đề nghị rõ ràng
Không phải lúc nào cơn bực cũng cần dập đi. Nhiều khi nó báo rằng bạn đang bị đối xử thiếu công bằng: giá bị đổi sau khi đã chốt, lời hứa không được giữ, công sức không được ghi nhận. Khi đó, việc cần làm là chuyển năng lượng của cơn bực thành một câu nói có cấu trúc, gồm ba phần.
- Sự việc, nói như người quan sát. "Hôm thứ hai mình thống nhất trọn gói, hôm nay anh báo thêm một khoản." Không thêm tính từ, không suy đoán động cơ.
- Ảnh hưởng tới mình. "Khoản này làm em vượt ngân sách đã tính cho tháng này, và em thấy khó lên kế hoạch khi giá thay đổi giữa chừng." Nói về mình, không nói về tính cách của bên kia.
- Đề nghị cụ thể. "Em đề nghị giữ đúng mức đã thống nhất, phần phát sinh nếu có thì anh báo trước bằng tin nhắn để em quyết." Một đề nghị rõ ràng cho bên kia biết cách để giải quyết.
- Câu hỏi mở cuối cùng. "Anh thấy thế nào?" Câu hỏi này đưa quyền trả lời về phía bên kia, giảm cảm giác bị ra lệnh.
So sánh hai cách nói: "Anh làm ăn kiểu gì mà cứ đội giá thế!" và câu bốn phần ở trên. Cả hai đều xuất phát từ cùng một cơn bực, nhưng câu đầu buộc bên kia phải tự vệ, còn câu sau cho họ một lối ra. Viết sẵn khung bốn phần này trong điện thoại, lần tới khi thấy nóng mặt, bạn có thể dùng nó thay cho câu đầu tiên bật ra.
Lỡ nói câu gay gắt rồi thì gỡ thế nào
Ai cũng có lúc lỡ lời. Điều quan trọng là gỡ sớm, trước khi câu nói đó trở thành chuyện chính thay cho việc đang bàn. Một lời nhận lỗi ngắn và cụ thể có tác dụng hơn những lời giải thích dài: "Lúc nãy em nói giọng hơi nặng, em xin lỗi. Em vẫn muốn mình bàn tiếp chuyện tiền thuê cho xong."
Hãy tách rõ hai phần: xin lỗi về cách nói, nhưng không nhất thiết rút lại nội dung. Nếu đề nghị của bạn hợp lý, nó vẫn hợp lý sau khi bạn đã xin lỗi vì giọng điệu. Nhiều người nhầm hai việc này, xin lỗi xong là nhượng luôn phần đề nghị, rồi về nhà tiếc gấp đôi. Một lời xin lỗi tốt chỉ chạm tới điều bạn thật sự làm sai, như giọng điệu hay một từ nặng nề, và dừng ở đó, không kèm theo chữ "nhưng" để đổ ngược lỗi về phía bên kia.
Nếu bên kia chưa sẵn sàng nhận lời xin lỗi, đừng ép. Cho họ thời gian, và trong lần gặp sau, giữ thái độ bình thường. Với người thân và đồng nghiệp gặp hằng ngày, một vài cử chỉ nhỏ như hỏi han, mời nước, giúp một việc vặt thường hàn gắn nhanh hơn lời nói.
Giảm ngòi nổ từ trước khi ngồi vào bàn
Cách tốt nhất để không bùng lên giữa chừng là bớt những thứ châm ngòi từ trước. Đừng bàn chuyện quan trọng khi đang đói, đang thiếu ngủ, hay vừa trải qua một ngày căng thẳng. Một cuộc bàn chuyện chia tiền sửa nhà vào tối chủ nhật thong thả sẽ khác hẳn khi bàn lúc mười giờ đêm sau ca làm.
Chuẩn bị điểm dừng của mình cũng giúp giảm bực. Khi đã biết rõ mức nào mình chấp nhận và mức nào mình sẽ thôi, những lời từ chối của bên kia ít làm bạn thấy bị đe doạ. Cơn bực thường lớn nhất khi ta cảm thấy bị dồn mà không biết lối ra.
Cuối cùng, nhìn lại sau mỗi lần suýt mất bình tĩnh: điều gì đã châm ngòi, tín hiệu đầu tiên là gì, cách nào đã giúp. Ghi vài dòng như vậy sau vài lần, bạn sẽ thấy ngòi nổ của mình lặp lại khá đều, và chuẩn bị trước trở nên dễ hơn rất nhiều. Có người phát hiện mình chỉ bực khi bị ngắt lời, có người chỉ bực khi bàn chuyện tiền vào buổi tối; biết được điều đó, họ chỉ cần đổi giờ hẹn hoặc đề nghị mỗi bên nói hết ý là đã tránh được phần lớn những lần căng thẳng.
Câu hỏi thường gặp
Kìm nén cơn giận mãi có hại không?
Kìm nén hoàn toàn và để dồn lại thì không tốt, vì cảm xúc sẽ tìm cách bộc lộ vào lúc khác, thường là lúc không phù hợp. Điều bài viết khuyên là trì hoãn, không phải chôn giấu: dừng để không nói lời gay gắt, rồi nói ra điều làm mình khó chịu một cách rõ ràng khi đã bình tĩnh.
Nên nói thẳng là mình đang bực không?
Nói về cảm xúc của mình bằng giọng bình thường thường có ích: "Em thấy hơi khó chịu khi giá thay đổi sau khi mình đã thống nhất." Câu đó cho bên kia biết vấn đề mà không tấn công họ. Điều nên tránh là nói lúc đang quát, vì khi đó lời nói chỉ còn là sự giận dữ.
Làm sao để không bực khi người bán nói giọng coi thường?
Bạn không kiểm soát được giọng của người khác, chỉ kiểm soát được phản ứng của mình. Nhắc mình rằng mục tiêu là món hàng hay thoả thuận, không phải thắng trong cuộc đấu khẩu. Nếu sự coi thường quá mức, lựa chọn đơn giản nhất là cảm ơn và đi nơi khác.
Nếu cứ bàn chuyện tiền với vợ hoặc chồng là cãi nhau thì sao?
Thử thay đổi cách tổ chức: hẹn trước giờ bàn, đặt thời lượng ngắn, mỗi người nói hết ý mà người kia không ngắt, và chỉ bàn một khoản mỗi lần. Nếu vẫn lặp lại căng thẳng nặng nề, tìm một chuyên gia tư vấn gia đình có thể giúp cả hai nghe nhau tốt hơn.
Tạm dừng nhiều lần có làm cuộc thương lượng kéo dài vô tận không?
Có thể, nếu dừng mà không có hẹn và không nghĩ gì trong lúc nghỉ. Mỗi lần dừng nên đi kèm thời điểm quay lại và một câu hỏi bạn sẽ suy nghĩ. Nếu dừng nhiều lần vẫn bế tắc, có lẽ đây là lúc cân nhắc liệu tiếp tục thương lượng có còn đáng không.