Khi bên kia nổi nóng giữa lúc thương lượng, việc đầu tiên không phải là cãi lại hay nhượng bộ, mà là làm chậm cuộc nói chuyện để cơn giận có chỗ hạ xuống. Thợ sửa nhà cáu vì bị hỏi lại chi phí, chủ nhà to tiếng khi bạn đề nghị giữ giá thuê, người thân bực bội khi bàn chuyện chia việc: đó là những tình huống đời thường mà ai cũng có lúc gặp.
Bài này tập trung vào cơn nóng giận của người đối diện trong các cuộc thương lượng hằng ngày: hiểu vì sao người ta nóng, những câu nói giúp dịu lại, lúc nào nên tạm dừng, và giới hạn nào bạn cần giữ để không phải trả giá cho sự to tiếng của người khác. Chuyện kiềm chế cơn bực của chính mình được bàn ở một bài riêng trong cùng chuyên mục.
Cơn nóng thường che một điều khác
Ít ai nổi nóng chỉ vì một con số. Đằng sau phần lớn những lần to tiếng trong thương lượng đời thường là một nỗi lo hoặc cảm giác bị coi thường. Người thợ cáu khi bị hỏi lại giá có thể đang thấy tay nghề mình bị nghi ngờ. Chủ nhà gắt lên khi nghe đề nghị giữ giá có thể đang chịu áp lực tiền vay. Người mẹ lớn tiếng khi con đề nghị về muộn hơn có thể đang lo cho sự an toàn của con.
Nhận ra điều này không có nghĩa là chấp nhận mọi lời lẽ khó nghe. Nó chỉ giúp bạn chọn câu đáp đúng chỗ. Nếu bạn đáp vào con số trong khi bên kia đang bực vì thấy bị xúc phạm, cuộc nói chuyện sẽ càng căng. Nếu bạn ghi nhận cảm giác của họ trước, con số sau đó thường dễ bàn hơn.
Cũng có những người dùng sự to tiếng như một cách gây sức ép, mong bạn lùi lại cho xong. Phân biệt hai trường hợp này không phải lúc nào cũng dễ ngay từ đầu. Vì vậy những bước dưới đây được thiết kế để dùng được trong cả hai: làm dịu nếu cơn giận là thật, và không nhượng bộ nếu đó chỉ là chiêu.
Năm bước khi người đối diện bắt đầu to tiếng
Thứ tự các bước quan trọng: hạ nhiệt trước, bàn nội dung sau. Đảo ngược thứ tự là lý do nhiều cuộc thương lượng đổ vỡ không đáng.
- Dừng nói và hạ giọng. Phản xạ tự nhiên là nói to theo hoặc nói nhanh hơn để giải thích. Hãy làm ngược lại: im lặng vài giây, rồi nói chậm và nhỏ hơn bình thường. Giọng của bạn sẽ kéo nhịp chung xuống.
- Gọi tên cảm giác của họ, không phán xét. "Em thấy anh đang rất bực về chuyện này." hoặc "Chị lo là nếu giữ giá thì chị bị thiệt, đúng không ạ?". Câu gọi tên không phải là đồng ý, chỉ là cho biết bạn đã nghe.
- Hỏi để họ nói tiếp. "Phần nào làm anh khó chịu nhất?". Khi được nói hết, phần lớn mọi người tự hạ giọng sau một hai phút.
- Nhắc lại điểm chung. "Mình đều muốn việc sửa nhà xong đúng hạn, không ai muốn cãi nhau cả." Câu này đưa hai bên trở về cùng một phía của vấn đề.
- Quay lại nội dung bằng một câu hỏi mở. "Vậy theo anh, cách nào để mình vừa giữ được chất lượng vừa không vượt quá khoản đã bàn?".
Nếu sau năm bước mà bên kia vẫn không dịu, đó là lúc tạm dừng, không phải lúc cố thêm. Phần tiếp theo nói về cách dừng mà không làm mất mặt ai.
Câu nên và không nên nói khi bên kia đang nóng
Một vài câu quen miệng có thể đổ thêm dầu vào lửa. Bảng dưới đặt chúng cạnh câu thay thế.
| Không nên | Vì sao | Nên thay bằng |
|---|---|---|
| "Anh bình tĩnh lại đi." | Bị bảo bình tĩnh thường khiến người ta thấy cảm xúc của mình bị gạt đi | "Em hiểu chuyện này làm anh bực, mình nói chậm lại một chút nhé." |
| "Chị nói vô lý quá." | Phán xét làm bên kia phải tự vệ | "Em chưa hiểu hết ý chị, chị nói rõ giúp em phần này được không?" |
| "Thôi được rồi, tuỳ anh." | Nhượng bộ vì sợ, sau đó dễ hối tiếc và tạo tiền lệ | "Em cần thời gian nghĩ, mai mình bàn tiếp nhé." |
| "Lần trước anh cũng thế." | Lôi chuyện cũ ra làm cuộc nói chuyện lan rộng | "Mình giải quyết việc hôm nay trước đã." |
| Im lặng quay đi, không nói gì | Bên kia có thể coi là bị khinh thường | "Em xin phép dừng ở đây, khi nào hai bên thoải mái mình nói tiếp." |
Điểm chung của các câu bên phải là chúng giữ phẩm giá cho cả hai: bạn không lớn tiếng, không chịu thua, và bên kia không bị dồn vào thế phải tiếp tục cãi để giữ thể diện.
Tạm dừng đúng lúc và đúng cách
Tạm dừng là công cụ mạnh nhất khi cơn giận không hạ. Nhiều người ngại tạm dừng vì sợ bị coi là bỏ chạy, nhưng tiếp tục bàn khi một bên đang mất bình tĩnh hiếm khi đem lại thoả thuận tốt. Điều cần là dừng một cách rõ ràng, có hẹn quay lại.
Một câu tạm dừng tốt gồm ba phần: lý do không trách ai, thời điểm quay lại, và một cam kết nhỏ. Ví dụ: "Em nghĩ cả hai đang hơi mệt, mình để sáng mai em gọi lại anh lúc chín giờ, em sẽ xem lại bảng chi phí trước." Bạn không nói "anh đang nóng quá", mà nói "cả hai", để không ai thấy bị chỉ trích.
Nếu đang gặp trực tiếp, hãy kèm một hành động nhẹ nhàng cho việc dừng: đứng dậy rót nước, cảm ơn vì đã dành thời gian, bắt tay hoặc chào bình thường. Những cử chỉ đó cho bên kia biết cuộc nói chuyện chỉ tạm ngưng, quan hệ vẫn còn. Nếu đang nhắn tin, đừng tiếp tục trả lời từng câu gay gắt; một tin duy nhất hẹn giờ trao đổi lại là đủ, phần còn lại để sau.
Khi quay lại, bắt đầu bằng phần dễ nhất mà hai bên đã đồng ý, rồi mới tới phần còn vướng. Đa số mọi người khi đã có thời gian nghĩ sẽ mềm hơn hẳn. Có người còn chủ động xin lỗi vì đã to tiếng hôm trước; nếu vậy, nhận lời xin lỗi gọn gàng và đi tiếp, đừng biến nó thành đòn bẩy.
Giới hạn cần giữ: khi to tiếng vượt quá mức
Lời lẽ xúc phạm, chửi bới. Bạn có quyền nói rõ: "Em sẵn sàng bàn tiếp, nhưng không khi mình nói với nhau bằng những lời như vậy." Nếu tiếp diễn, kết thúc cuộc nói chuyện. Thoả thuận đạt được trong cảnh bị xúc phạm thường không bền.
Đe doạ, có dấu hiệu bạo lực. Đây không còn là chuyện thương lượng. Rời khỏi chỗ đó, giữ an toàn cho mình và người đi cùng, nhờ người xung quanh hoặc báo cơ quan chức năng nếu cần. Không có khoản tiền hay điều kiện nào đáng để bạn ở lại trong tình huống nguy hiểm.
Dùng cơn giận như chiêu ép lặp đi lặp lại. Nếu lần nào bàn chuyện cũng bị lớn tiếng cho tới khi bạn lùi, đó là một khuôn mẫu, không còn là cảm xúc nhất thời. Cách đáp là giữ nguyên đề nghị, chỉ bàn khi bên kia bình thường lại, và chuyển sang trao đổi bằng tin nhắn để có dấu vết rõ ràng.
Ép bạn quyết định ngay trong lúc căng. Bất cứ điều gì phải quyết trong lúc bên kia đang to tiếng đều có thể chờ đến khi bình tĩnh. "Em không quyết lúc này được" là câu trả lời đầy đủ.
Giữ đề nghị của mình sau khi cơn nóng qua đi
Một cái bẫy hay gặp: sau khi bên kia dịu lại, bạn thấy nhẹ nhõm đến mức muốn bỏ luôn đề nghị ban đầu để khỏi phải căng thẳng lần nữa. Đó chính là kết quả mà sự to tiếng, dù cố ý hay không, đem lại cho người nóng tính. Nếu đề nghị của bạn hợp lý trước khi họ nổi nóng, nó vẫn hợp lý sau đó.
Ví dụ giả định: anh Minh thuê thợ lát lại sân, hai bên đã thống nhất trọn gói. Giữa chừng, thợ báo phải thêm tiền vì nền yếu, anh hỏi lại thì thợ gắt lên, nói anh không hiểu nghề. Anh Minh làm theo các bước: hạ giọng, ghi nhận rằng thợ đang bực vì bị nghi ngờ, rồi hỏi cụ thể nền yếu ở chỗ nào, cần thêm vật tư gì. Khi thợ đã dịu, anh không bỏ qua chuyện tiền mà đề nghị cùng xem chỗ nền yếu, thợ ghi rõ phần phát sinh, anh đồng ý phần có lý do rõ ràng và giữ nguyên phần còn lại như thoả thuận ban đầu.
Cách làm này cho thấy hạ nhiệt và giữ quan điểm không mâu thuẫn nhau. Bạn mềm về giọng điệu, rõ về nội dung. Người đối diện được tôn trọng, còn bạn không phải trả thêm chỉ vì người kia to tiếng hơn.
Khi người nóng tính là người thân trong nhà
Thương lượng với người thân khó hơn với người lạ ở chỗ không thể "đi chỗ khác mua". Bố hay nóng khi bàn chuyện sửa nhà, chồng gắt khi nhắc chuyện chi tiêu, anh trai to tiếng khi bàn việc chăm mẹ: những cuộc nói chuyện ấy sẽ còn lặp lại nhiều lần. Vì vậy chọn thời điểm quan trọng hơn mọi câu chữ. Đừng mở lời khi người kia vừa đi làm về mệt, đang đói, hay đang có khách.
Hãy báo trước chủ đề: "Tối thứ bảy mình ngồi bàn chuyện tiền học thêm cho con nhé, mỗi người nghĩ trước một chút." Việc báo trước giúp người nóng tính không cảm thấy bị bất ngờ, mà bất ngờ thường là ngòi nổ.
Nếu cơn nóng của người thân lặp đi lặp lại và đi kèm xúc phạm, kiểm soát hay làm bạn sợ hãi, đó không phải là chuyện kỹ năng thương lượng giải quyết được. Hãy tìm người tin cậy để chia sẻ, hoặc tìm tới các đơn vị hỗ trợ chuyên môn ở địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Có nên xin lỗi khi bên kia nổi nóng dù mình không sai?
Bạn không cần xin lỗi cho điều mình không làm, nhưng vẫn nên nói "em tiếc là chuyện này làm anh khó chịu". Câu đó ghi nhận cảm xúc của bên kia mà không nhận lỗi về nội dung. Xin lỗi chỉ để dập cơn giận dễ bị hiểu là bạn đồng ý với lập luận của họ.
Làm sao biết bên kia giận thật hay đang dùng chiêu?
Khó biết chắc ngay. Dấu hiệu của chiêu là cơn giận xuất hiện đúng lúc bạn đưa ra đề nghị, rồi dịu ngay khi bạn lùi, và lặp lại theo cùng một kiểu. Dù là trường hợp nào, cách đáp an toàn vẫn là hạ nhiệt, giữ nguyên đề nghị và xin thời gian.
Nếu người nổi nóng là khách hàng của mình thì có khác không?
Nguyên tắc vẫn giống: nghe trước, gọi tên điều họ không hài lòng, rồi đưa phương án. Khác ở chỗ bạn cần biết trước mình được phép đề nghị đến đâu, để không hứa quá sức trong lúc muốn làm khách dịu. Nếu khách xúc phạm, bạn vẫn có quyền dừng cuộc trao đổi.
Nói chuyện qua điện thoại mà bên kia quát thì làm thế nào?
Giữ giọng chậm và thấp, gọi tên cảm giác của họ, và nếu không dịu thì đề nghị gọi lại vào giờ cụ thể. Sau cuộc gọi, nhắn một tin tóm tắt điều đã bàn và giờ hẹn. Tin nhắn vừa làm rõ nội dung vừa giúp cuộc nói chuyện sau bình tĩnh hơn.
Có nên ghi âm khi bên kia hay to tiếng?
Việc ghi âm liên quan tới quyền riêng tư và quy định pháp luật, nên tra quy định hiện hành trước khi làm. Trong thương lượng đời thường, cách đơn giản và ít gây căng thẳng hơn là chuyển sang trao đổi bằng tin nhắn để có ghi chép rõ ràng. Nếu sự việc có khả năng thành tranh chấp, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Người thân nóng tính thì có nên nhờ người thứ ba ngồi cùng không?
Có thể hữu ích nếu người thứ ba được cả hai bên tôn trọng và giữ được trung lập, như một người cô, người bác hay bạn thân của gia đình. Nên báo trước cho cả hai, tránh để người kia cảm thấy bị phục kích. Người thứ ba giúp giữ nhịp, không phải để phân xử.