Trò chơi đàm phán cho nhóm là những bài tập có luật đơn giản, nơi mỗi người hoặc mỗi đội nhận một vai và một mục tiêu, rồi phải trao đổi với nhau để đạt được điều mình cần trong thời gian giới hạn. Sau mỗi trò, cả nhóm dừng lại bàn xem chuyện gì đã xảy ra. Phần bàn lại này mới là lúc học, còn trò chơi chỉ là cái cớ để mọi người được trải nghiệm.
Bài này dành cho người tổ chức sinh hoạt câu lạc bộ, giáo viên chủ nhiệm, trưởng nhóm muốn có một buổi luyện kỹ năng vui mà có ích. Bạn sẽ có năm trò chơi theo mức độ từ dễ đến khó, cách chuẩn bị chỉ bằng giấy và bút, vai quan sát viên, câu hỏi rút kinh nghiệm và những nguyên tắc để buổi chơi không biến thành cuộc ganh đua hay làm ai đó ngượng.
Chuẩn bị cho một buổi chơi
Một buổi gồm năm trò cần khoảng chín mươi phút cho nhóm từ tám đến ba mươi người. Vật dụng tối thiểu:
- Giấy nhỏ để viết thẻ vai, mỗi trò một màu nếu có thể, để không lẫn.
- Bút cho mỗi người, đồng hồ bấm giờ, một chiếc chuông hoặc cách ra hiệu hết giờ.
- Không gian có thể di chuyển, kê ghế thành cụm hai, ba hoặc bốn người.
- Một bảng trắng hoặc tờ giấy lớn để ghi những điều cả nhóm rút ra sau mỗi trò.
- Thẻ vai viết sẵn trước buổi chơi. Đây là phần mất công nhất nhưng quyết định chất lượng buổi chơi.
Người tổ chức không cần là chuyên gia đàm phán. Vai trò chính là giữ giờ, giữ luật và đặt câu hỏi tốt trong phần rút kinh nghiệm. Nếu nhóm có học sinh, nên có giáo viên hoặc người lớn đi cùng để đảm bảo không khí an toàn.
Trò một: chia trái cam
Đây là bài khởi động dựa trên một câu chuyện quen thuộc trong giảng dạy đàm phán. Chia nhóm thành từng cặp. Mỗi cặp được giao "một trái cam duy nhất" và mỗi người nhận một thẻ riêng. Thẻ của người thứ nhất ghi: cần cam để vắt nước cho người nhà đang ốm. Thẻ của người thứ hai ghi: cần vỏ cam để làm mứt cho buổi tiệc. Mỗi người chỉ biết thẻ của mình, có năm phút để thống nhất.
Nhiều cặp sẽ chia đôi trái cam ngay trong phút đầu, rồi mỗi người chỉ được một nửa thứ mình cần. Một số cặp hỏi nhau dùng cam để làm gì và nhận ra cả hai đều có thể được trọn vẹn: một người lấy toàn bộ nước, người kia lấy toàn bộ vỏ.
Khi rút kinh nghiệm, hỏi cả nhóm: bao nhiêu cặp đã hỏi bên kia cần cam để làm gì? Vì sao có cặp không hỏi? Bài học chính là sự khác biệt giữa lập trường, ai cũng muốn trái cam, và lợi ích, điều mỗi người thực sự cần. Trò này mất chừng mười lăm phút kể cả phần bàn lại, và thường tạo được tiếng cười mở đầu buổi.
Trò hai: chợ đổi đồ
Luật chơi. Mỗi người nhận một thẻ ghi ba món đồ đang có và ba món đồ cần tìm, tất cả đều là đồ giả định như chiếc ô, cuốn sổ, hộp bút màu. Mọi người đi lại trong phòng, trao đổi với nhau trong mười phút. Ai gom đủ ba món mình cần thì về chỗ.
Mấu chốt. Thẻ được viết sao cho không ai trực tiếp có đủ thứ người kia cần, nên phải đổi qua nhiều người, có lúc phải nhận một món mình không cần để đổi tiếp. Người tham gia phải hỏi nhiều, nhớ ai có gì và đề xuất trao đổi rõ ràng.
Kỹ năng luyện. Hỏi để tìm thông tin, đưa đề nghị cụ thể, chấp nhận trao đổi gián tiếp. Trò này cũng lộ ra ai hay giữ thông tin cho riêng mình và ai chia sẻ để cả nhóm cùng xong.
Câu hỏi rút kinh nghiệm. Ai về chỗ sớm nhất đã làm gì khác? Có ai từ chối đổi một món mình không cần không, vì sao? Nếu được chơi lại, bạn sẽ hỏi câu gì đầu tiên?
Trò ba: chia quỹ chung
Chia nhóm thành đội bốn người. Mỗi đội được giao một khoản quỹ chung giả định, ví dụ quỹ lớp cuối năm, và mỗi thành viên nhận một thẻ vai với ưu tiên khác nhau. Đội có mười lăm phút để đi tới một phương án chi mà cả bốn người đồng ý.
| Vai | Ưu tiên trên thẻ | Điều không được nói ra |
|---|---|---|
| Lớp trưởng | Muốn tổ chức buổi liên hoan cuối năm | Đã lỡ hứa với cô chủ nhiệm sẽ có quà tặng thầy cô |
| Thủ quỹ | Muốn để lại một phần cho năm sau | Lo bị trách nếu chi hết |
| Bạn phụ trách văn nghệ | Muốn mua đạo cụ cho tiết mục | Đã đặt cọc trước một phần bằng tiền riêng |
| Bạn phụ trách thể thao | Muốn mua bóng mới cho đội bóng lớp | Đồng ý bớt nếu được ưu tiên năm sau |
Trò này luyện việc tìm tiêu chí chung, như chia theo số người hưởng lợi hay theo mức cần thiết, thay vì ai nói to hơn người đó thắng. Khi rút kinh nghiệm, hỏi các đội đã dùng tiêu chí gì, có ai khai ra điều không được nói không và điều đó thay đổi cuộc bàn bạc ra sao.
Trò bốn và năm: một phút đề nghị và ghế nóng
Trò bốn, một phút đề nghị, luyện kỹ năng nói rõ điều mình muốn. Mỗi người rút một thẻ tình huống ngắn, ví dụ xin hàng xóm dời chỗ để xe hay xin đổi ca với đồng nghiệp, có ba mươi giây chuẩn bị và một phút để nói đề nghị với bạn cùng cặp. Người nghe chỉ được đáp một câu: đồng ý, không đồng ý hoặc hỏi lại một câu. Sau đó đổi vai. Người tổ chức đi quanh, ghi lại vài đề nghị rõ ràng và vài đề nghị vòng vo để cả nhóm cùng bàn.
Trò năm, ghế nóng, dành cho nhóm đã quen nhau và thoải mái. Một người tình nguyện ngồi ghế giữa, đóng vai người muốn thương lượng chuyện gì đó. Ba người khác lần lượt đóng vai bên kia với ba kiểu phản ứng khó: im lặng lâu, nói "không có ngân sách", và hối thúc phải quyết ngay. Người ngồi ghế nóng luyện giữ bình tĩnh, hỏi lại và không vội nhượng bộ. Mỗi lượt hai phút.
Ghế nóng chỉ nên làm khi người ngồi ghế tự nguyện và mọi người hiểu đây là luyện tập. Người đóng vai khó tính dùng những phản ứng thường gặp ngoài đời, không chế giễu hay lăng mạ. Người tổ chức dừng ngay nếu thấy ai đó thật sự khó chịu.
Vai quan sát viên và câu hỏi rút kinh nghiệm
Vì sao cần quan sát viên. Người đang chơi khó nhớ mình đã nói gì. Ở mỗi cặp hoặc đội, chỉ định một người không chơi mà quan sát, ghi lại những câu nói đáng chú ý, lúc nào cuộc trao đổi chuyển hướng.
Quan sát viên ghi gì. Số câu hỏi mỗi người đặt, câu nói nào làm bên kia đổi ý, lúc nào ai đó nhượng bộ và đổi lại được gì. Ghi hành động cụ thể, không ghi nhận xét về tính cách.
Thứ tự rút kinh nghiệm. Người chơi tự nói trước điều họ thấy, quan sát viên bổ sung, rồi người tổ chức nối với bài học chung. Thứ tự này giúp người chơi tự nhận ra thay vì bị chỉ ra.
Câu hỏi gợi ý. Điều gì làm bạn bất ngờ? Lúc nào bạn thấy khó nhất? Câu nói nào của bên kia làm bạn muốn đồng ý? Nếu chơi lại bạn sẽ làm gì khác? Điều gì trong trò này giống với chuyện ngoài đời của bạn?
Nguyên tắc để buổi chơi an toàn và có ích
Trò chơi đàm phán dễ trượt thành cuộc thi ai giỏi hơn. Một vài nguyên tắc giúp giữ đúng tinh thần luyện tập:
- Không chấm điểm, không xếp hạng cá nhân hay đội. Mục tiêu là học, không phải tìm người thắng. Với học sinh, nguyên tắc này càng quan trọng.
- Không khen chê tính cách. Nhận xét chỉ nói về hành động cụ thể trong trò chơi.
- Thẻ vai không yêu cầu nói dối hay lừa bên kia. Người chơi có quyền giữ kín thông tin nhưng không được bịa thông tin sai.
- Ai cũng có quyền xin không tham gia một trò mà vẫn ở lại quan sát.
- Kết thúc buổi bằng việc mỗi người nói một điều sẽ thử ngoài đời trong tuần tới, để bài học không dừng ở phòng sinh hoạt.
Nếu buổi chơi diễn ra trong lớp học hay câu lạc bộ có thành viên ở nhiều độ tuổi, người tổ chức nên ghép cặp sao cho không ai bị lép vế quá mức, chẳng hạn tránh ghép một bạn rất nhút nhát với người hoạt bát nhất nhóm ở những trò đầu tiên.
Lịch gợi ý cho một buổi chín mươi phút
Năm trò chơi được sắp theo độ khó tăng dần, xen giữa là phần rút kinh nghiệm ngắn. Nếu thời gian ít, giữ trò một, trò ba và phần tổng kết.
| Thời gian | Hoạt động | Ghi chú cho người tổ chức |
|---|---|---|
| 10 phút | Giới thiệu mục tiêu, luật chung, chia cặp | Nói rõ không chấm điểm, không xếp hạng |
| 15 phút | Trò một: chia trái cam, kèm bàn lại | Đếm xem bao nhiêu cặp đã hỏi lý do của nhau |
| 15 phút | Trò hai: chợ đổi đồ | Đứng quan sát ai chia sẻ thông tin, ai giữ riêng |
| 20 phút | Trò ba: chia quỹ chung, kèm bàn lại | Ghi lên bảng các tiêu chí chia mà các đội dùng |
| 10 phút | Trò bốn: một phút đề nghị | Ghi vài câu đề nghị rõ ràng để đọc cho cả nhóm |
| 10 phút | Trò năm: ghế nóng, nếu nhóm sẵn sàng | Chỉ mời người tự nguyện, dừng khi cần |
| 10 phút | Tổng kết, mỗi người nói một điều sẽ thử | Chụp lại bảng tổng kết gửi cho nhóm sau buổi |
Lịch này giả định nhóm khoảng hai mươi người. Nhóm đông hơn cần thêm thời gian cho phần chia cặp và rút kinh nghiệm, vì vậy có thể bỏ trò năm và dời sang buổi sau.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm bao nhiêu người thì chơi được?
Từ tám đến ba mươi người là dễ tổ chức nhất. Nhóm nhỏ hơn vẫn chơi được trò chia trái cam và một phút đề nghị. Nhóm lớn hơn nên chia thành nhiều cụm, mỗi cụm có một người hỗ trợ giữ giờ và dẫn phần rút kinh nghiệm.
Trò chơi này có hợp với học sinh không?
Hợp với học sinh từ cuối cấp hai trở lên nếu chọn tình huống gần gũi như chia việc lớp, quỹ lớp, đổi đồ dùng học tập. Không chấm điểm hay xếp hạng, và người lớn nên dẫn phần rút kinh nghiệm để giữ không khí tôn trọng.
Có thể tổ chức trực tuyến không?
Được với trò chia trái cam, chia quỹ chung và một phút đề nghị, bằng cách chia phòng nhỏ trong cuộc gọi video. Trò chợ đổi đồ khó hơn vì cần di chuyển tự do, có thể thay bằng trao đổi qua tin nhắn riêng trong thời gian giới hạn.
Người tổ chức cần chuẩn bị bao lâu?
Lần đầu khoảng hai đến ba giờ để viết thẻ vai và thử luật chơi với một hai người. Các lần sau dùng lại thẻ, chỉ cần điều chỉnh chi tiết theo nhóm, mất chừng nửa giờ.
Nếu có người quá hiếu thắng làm hỏng không khí thì sao?
Nhắc lại luật chơi và mục tiêu học tập, giao cho người đó vai quan sát viên ở trò kế tiếp. Ngồi ngoài quan sát thường giúp họ nhận ra cách mình đã làm ảnh hưởng tới người khác.
Có nên dùng phần thưởng để tăng hứng thú không?
Nếu dùng, hãy thưởng cho cả nhóm khi mọi người cùng hoàn thành, hoặc thưởng cho những câu hỏi hay trong phần rút kinh nghiệm. Tránh thưởng cho người hay đội thắng, vì điều đó đẩy trò chơi về phía ganh đua.