Sau một lần thương lượng thất bại, việc đầu tiên là để cảm xúc lắng xuống trước khi đánh giá, vì trong lúc tiếc và tự trách, người ta thường rút ra những bài học sai. Có thể bạn vừa mua chiếc xe cũ rồi phát hiện chỗ khác bán rẻ hơn, vừa bị chủ nhà từ chối thẳng đề nghị giữ giá, hoặc đã gật đầu một điều kiện mà về nhà mới thấy không ổn.
Ai thương lượng cũng có lúc thua. Điều tạo ra khác biệt là cách bạn đi qua cảm giác sau đó: chìm trong tiếc nuối, quyết định không bao giờ mặc cả nữa, hay bình tĩnh xem có thể gỡ lại phần nào và lần sau làm khác ở đâu. Bài này tập trung vào phần cảm xúc và những quyết định ngay sau thất bại; cách tự ghi chép, luyện tập lâu dài được bàn kỹ ở chuyên mục luyện tập kỹ năng.
Thất bại trong thương lượng thường trông như thế nào
Thất bại không chỉ là bị từ chối. Trong đời thường, nó có nhiều hình dạng. Có khi là trả giá cao hơn mức hợp lý vì không kịp tìm hiểu. Có khi là đồng ý một điều kiện vì ngại, như nhận thêm việc ở cơ quan mà không bàn lại hạn. Có khi là cuộc nói chuyện căng thẳng làm sứt mẻ quan hệ với người thân. Và có khi là bạn đã không nói ra đề nghị nào cả, chỉ im lặng rồi về tiếc.
Mỗi kiểu để lại một loại cảm giác khác nhau. Trả giá cao thường để lại cảm giác bị hớ và xấu hổ. Bị từ chối để lại cảm giác bị coi thường. Gật đầu vì ngại để lại bực bội với chính mình. Quan hệ sứt mẻ để lại lo lắng và áy náy. Gọi đúng tên cảm giác giúp bạn chọn đúng cách gỡ, thay vì gom tất cả vào một nỗi "mình dở quá".
Cũng nên phân biệt thất bại thật với kết quả không như mong đợi. Nếu bạn đã chuẩn bị, đưa ra đề nghị hợp lý, và bên kia vẫn từ chối vì hoàn cảnh của họ, đó không phải là bạn thương lượng kém. Đó chỉ là lần này hai bên không gặp nhau được.
Những phản ứng nên tránh trong vài giờ đầu
Tự trách bằng những câu tuyệt đối. "Mình lúc nào cũng bị lừa", "mình không bao giờ biết mặc cả" là những câu nghe quen nhưng không đúng sự thật. Một lần mua đắt không định nghĩa con người bạn. Thay câu tuyệt đối bằng câu cụ thể: "Lần này mình chưa tìm hiểu giá trước."
Nhắn tin trách móc bên kia ngay lập tức. Một tin nhắn gửi trong lúc tức giận hiếm khi giúp lấy lại được gì, mà còn có thể đóng lại cánh cửa thương lượng lần sau. Nếu có điều cần nói, viết nháp, để qua đêm, sáng hôm sau đọc lại.
Kể lể với mọi người để tìm sự đồng tình. Chia sẻ với một người tin cậy giúp nhẹ lòng. Nhưng kể đi kể lại với nhiều người làm câu chuyện lớn dần trong đầu và cảm giác thua kéo dài hơn cần thiết.
Thề không bao giờ thương lượng nữa. Đây là bài học sai phổ biến nhất. Từ bỏ hẳn nghĩa là lần sau bạn sẽ chấp nhận mọi điều kiện đầu tiên, tức là thiệt nhiều hơn. Điều cần thay đổi là cách chuẩn bị, không phải việc có thương lượng hay không.
Gỡ cảm giác bị hớ và tự trách
Cảm giác tiếc thường nặng nhất trong một hai ngày đầu, sau đó nhẹ dần nếu bạn xử lý nó thay vì nén lại. Các bước dưới đây giúp quá trình đó diễn ra nhanh và nhẹ nhàng hơn.
- Cho phép mình buồn một chút. Tiếc nuối là phản ứng bình thường khi ta quan tâm tới kết quả. Đừng ép mình phải thấy ổn ngay.
- Viết ra điều đã xảy ra như một người kể chuyện khách quan: mình muốn gì, đã nói gì, bên kia đáp gì, kết quả ra sao. Viết ra giúp tách sự việc khỏi những phán xét chồng lên nó.
- Tính lại thiệt hại thật. Ví dụ giả định: bạn trả cao hơn chỗ khác một khoản bằng hai buổi đi ăn ngoài. Đó là một khoản đáng tiếc, nhưng có giới hạn. Nhìn thấy con số cụ thể thường làm nhẹ đi cảm giác "mất hết".
- Tìm một điều đã làm được. Có thể bạn đã dám mở lời, đã hỏi được về bảo hành, đã giữ được bình tĩnh. Ghi nhận điều đó không phải để tự an ủi suông, mà để lần sau bạn nhớ mình có những gì.
- Chọn một điều duy nhất sẽ làm khác lần sau. Chỉ một, cụ thể: "Lần sau mua đồ cũ trên mức này, mình sẽ hỏi giá ba nơi trước."
- Đóng lại. Gấp tờ giấy, hoặc nói với mình một câu kết thúc. Việc này nghe có vẻ hình thức, nhưng giúp đầu óc không quay lại nhai mãi chuyện cũ.
Nếu cảm giác tự trách kéo dài nhiều tuần, lan sang những chuyện khác, hoặc khiến bạn mất ngủ, nên tìm một người tin cậy để nói chuyện, hoặc tìm gặp chuyên gia tâm lý. Đó không còn chỉ là chuyện một lần thương lượng.
Có nên quay lại thương lượng tiếp không
Không phải thất bại nào cũng là kết thúc. Nhiều khi một cuộc nói chuyện thứ hai, bình tĩnh hơn, đem lại kết quả khác. Bảng dưới giúp bạn cân nhắc.
| Tình huống | Nên quay lại khi | Nên buông khi |
|---|---|---|
| Bị từ chối đề nghị giữ giá thuê | Bạn có thêm thông tin hoặc phương án mới, như ở lâu hơn, trả trước | Chủ nhà đã nói rõ lý do và không còn dư địa |
| Đã mua và thấy mình mua đắt | Hàng còn trong thời gian đổi trả, hoặc người bán có chính sách hỗ trợ | Giao dịch đã hoàn tất đúng như hai bên thống nhất |
| Đã đồng ý nhận thêm việc vì ngại | Việc chưa bắt đầu, còn kịp bàn lại hạn hoặc phạm vi | Bạn đã cam kết với người khác dựa trên lời đồng ý đó |
| Cuộc nói chuyện với người thân căng thẳng | Cả hai đã bình tĩnh và vấn đề vẫn cần giải quyết | Bên kia cần thêm thời gian, ép nói lại sẽ căng hơn |
| Bị từ chối khi xin bớt phí dịch vụ | Bạn được gặp người có quyền quyết định hơn | Mức phí đã được niêm yết rõ và áp dụng chung |
Khi quay lại, mở đầu bằng việc ghi nhận lần trước, rồi đưa ra điều mới: "Hôm trước em đề nghị hơi vội. Em nghĩ lại và có phương án này, anh xem giúp em." Cách mở lời này cho bên kia một lý do chính đáng để cân nhắc lại mà không mất mặt.
Bài học thật và bài học giả sau một lần thua
Trong lúc còn tiếc, đầu óc dễ rút ra những kết luận quá rộng hoặc sai hướng. Đặt chúng cạnh một bài học cụ thể hơn giúp bạn giữ lại điều có ích và bỏ đi phần làm mình nản.
| Bài học giả, nghe có vẻ đúng | Vì sao không giúp được | Bài học thật, dùng được lần sau |
|---|---|---|
| "Không bao giờ tin người bán nữa." | Nghi ngờ tất cả làm bạn mệt và bỏ lỡ cả người làm ăn tử tế | "Với món trên một mức nhất định, mình xin thông tin bằng tin nhắn trước khi trả tiền." |
| "Mình quá hiền nên bị lấn." | Đổ cho tính cách thì không biết sửa ở đâu | "Lần sau khi bị hỏi dồn, mình nói câu xin thời gian đã chuẩn bị sẵn." |
| "Phải cứng rắn hơn, ép giá mạnh hơn." | Cứng quá dễ làm hỏng những cuộc thương lượng cần giữ quan hệ | "Mình đặt điểm dừng trước và giữ nó, nhưng vẫn nói chuyện mềm mỏng." |
| "Người ta cố tình làm khó mình." | Đoán động cơ khiến lần sau bạn bước vào với tâm thế đối đầu | "Lần sau mình hỏi bên kia lo điều gì trước khi đưa đề nghị." |
| "Mình không có khiếu thương lượng." | Biến một lần thua thành định nghĩa về bản thân | "Mình cần thêm vài lần thử ở việc nhỏ trước khi làm việc lớn." |
Bài học thật luôn có dạng một hành động cụ thể, làm được ở lần tới. Nếu điều bạn rút ra không thể biến thành một việc để làm, có lẽ đó mới chỉ là cảm xúc mặc áo bài học.
Giữ quan hệ sau một lần bất đồng
Với người lạ ở chợ, một lần thương lượng không thành chẳng để lại gì. Nhưng với chủ nhà, đồng nghiệp, người thân, bạn sẽ còn gặp lại, và cách bạn cư xử sau thất bại quan trọng không kém kết quả. Một lời chào bình thường ở lần gặp sau, một tin nhắn cảm ơn đã dành thời gian, cho thấy bạn tách được chuyện việc khỏi chuyện người.
Nếu trong cuộc nói chuyện có lời lẽ khó nghe từ phía bạn, nên chủ động xin lỗi về phần đó. Nếu lời khó nghe đến từ phía bên kia, bạn không cần giả vờ như không có, nhưng cũng không cần nhắc lại mãi. Giữ khoảng cách vừa phải cho đến khi cả hai sẵn sàng.
Ví dụ giả định: anh Phúc đề nghị chia lại phần việc chăm mẹ với chị gái, cuộc nói chuyện kết thúc trong im lặng. Hai ngày sau, anh nhắn: "Hôm trước em nói hơi vội, em xin lỗi. Em vẫn mong mình tìm cách chia cho chị đỡ vất. Cuối tuần chị em mình ngồi lại được không?". Lần nói chuyện thứ hai nhẹ hơn nhiều, vì cả hai đã có thời gian nghĩ.
Biến lần thất bại thành nền cho lần sau
Một lần thua có giá trị nhất khi nó cho bạn biết điều gì đó cụ thể về chính mình: bạn hay nhượng bộ khi bị hối, hay ngại hỏi về chi phí phát sinh, hay mất bình tĩnh khi bị chê. Những điều này khó thấy khi mọi việc suôn sẻ, nhưng hiện ra rất rõ sau một lần vấp.
Bạn không cần phân tích sâu từng lần. Chỉ cần sau mỗi lần không như ý, giữ lại một điều để làm khác. Sau vài lần, những điều đó cộng lại thành một cách thương lượng hợp với bạn hơn hẳn so với bất kỳ lời khuyên chung nào.
Quan trọng nhất là quay lại thương lượng ở những việc nhỏ sớm. Đừng để nỗi tiếc của một lần lớn khiến bạn né cả những lần nhỏ. Một vài lần thành công nho nhỏ sau đó, như xin được giao hàng sớm hơn hay bớt được một khoản phí nhỏ, giúp lấy lại cảm giác tự tin nhanh hơn mọi lời tự nhủ.
Câu hỏi thường gặp
Mua đắt rồi phát hiện chỗ khác rẻ hơn thì có nên quay lại đòi bớt không?
Nếu giao dịch đã hoàn tất đúng thoả thuận, người bán không có nghĩa vụ trả lại phần chênh. Bạn có thể hỏi nhẹ nhàng xem cửa hàng có chính sách hỗ trợ nào không, nhưng nên chuẩn bị tinh thần nghe từ chối. Phần đáng giữ lại là bài học tìm hiểu giá trước lần sau.
Làm sao để không nghĩ mãi về một lần thương lượng thua?
Viết sự việc ra giấy, chọn một bài học duy nhất, rồi chủ động làm một việc khác chiếm sự chú ý như đi bộ, nấu ăn hay gặp bạn bè. Nếu ý nghĩ vẫn quay lại, nhắc mình rằng đã rút ra bài học rồi, không cần nghĩ thêm.
Bị từ chối có nghĩa là đề nghị của mình không hợp lý?
Không nhất thiết. Bên kia có thể từ chối vì hoàn cảnh riêng, vì thời điểm chưa phù hợp, hoặc vì chưa có đủ thông tin. Một đề nghị hợp lý vẫn có thể bị từ chối. Hãy xem lại đề nghị một cách khách quan, nhưng đừng mặc định mình sai chỉ vì nghe chữ không.
Có nên nhờ người khác thương lượng hộ sau khi mình đã thất bại?
Có thể, nếu người đó có quan hệ tốt hơn với bên kia hoặc có hiểu biết chuyên môn hơn. Nhưng nên báo trước cho bên kia biết, tránh để họ cảm thấy bị vòng qua sau lưng. Đồng thời, đừng để việc nhờ hộ trở thành thói quen né tránh.
Thất bại nhiều lần liên tiếp có phải là mình không hợp với việc thương lượng?
Thương lượng là kỹ năng, không phải năng khiếu bẩm sinh. Nhiều lần chưa thành thường cho thấy cần đổi cách chuẩn bị hoặc chọn kênh khác, chứ không phải bạn không làm được. Bắt đầu lại với những việc nhỏ, rủi ro thấp để có thêm những lần thành công.