Nếu chỉ đọc một vài cuốn sách về đàm phán, hãy chọn những cuốn kinh điển đã được dùng rộng rãi nhiều năm, và chọn theo việc bạn đang cần: muốn nắm cách nghĩ nền tảng, muốn đối phó với người khó tính, muốn nhận ra các chiêu gây áp lực, hay muốn nói được những chuyện khó trong gia đình. Mỗi nhu cầu có một cuốn phù hợp hơn cả.
Bài này giới thiệu ngắn những cuốn sách kinh điển, nói rõ mỗi cuốn mạnh ở đâu, hợp với ai, rồi đề xuất thứ tự đọc và cách đọc để biến chữ trong sách thành câu nói thật. Bài không xếp hạng, không giới thiệu chỗ mua. Nhiều cuốn đã có bản tiếng Việt với những tên dịch khác nhau, nên khi tìm, bạn nên tra theo tên gốc và tên tác giả để chắc là đúng sách.
Đọc sách đàm phán để làm gì, và không làm được gì
Sách cho bạn khung để nghĩ: biết rằng có sự khác nhau giữa điều người ta nói muốn và điều họ thực sự cần, biết rằng có những câu hỏi mở ra nhiều thông tin hơn, biết rằng một chiêu gây áp lực có tên và có cách đáp. Khi có khung, những lần thương lượng trước đây bỗng trở nên dễ hiểu hơn, và bạn biết mình đã hụt ở đâu.
Nhưng sách không thay được luyện tập. Đọc xong một cuốn hay, nhiều người thấy mình hiểu hết, rồi vào cuộc nói chuyện thật vẫn lúng túng như cũ. Lý do đơn giản: hiểu một kỹ năng và làm được kỹ năng đó là hai việc khác nhau. Vì vậy cách đọc quan trọng không kém việc chọn cuốn nào, phần sau của bài sẽ bàn kỹ.
Cũng nên cẩn thận với những cuốn hứa hẹn quá mức, kiểu thắng mọi cuộc đàm phán hay khiến ai cũng phải đồng ý. Đàm phán đời thường hiếm khi là chuyện thắng thua, và những kỹ thuật dựa trên đánh lừa hay thao túng có thể mang lại kết quả một lần nhưng làm hỏng quan hệ lâu dài.
Những cuốn kinh điển và nhu cầu phù hợp
Bảng dưới gom những cuốn sách đã phổ biến lâu năm trong lĩnh vực đàm phán và giao tiếp. Năm xuất bản là năm ra bản đầu tiên bằng tiếng Anh; nhiều cuốn đã có bản cập nhật về sau.
| Sách và tác giả | Ý chính | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Getting to Yes — Roger Fisher và William Ury (1981, các bản sau có thêm Bruce Patton) | Đàm phán dựa trên nguyên tắc: tách con người khỏi vấn đề, tập trung vào lợi ích thay vì lập trường, tạo nhiều phương án, dùng tiêu chí khách quan | Người muốn một cách nghĩ nền tảng, dùng được cho cả gia đình lẫn công việc |
| Getting Past No — William Ury (1991) | Cách giữ bình tĩnh và đưa người khó tính quay về bàn bạc khi họ cứng rắn, nóng nảy hoặc từ chối | Người hay gặp đối phương khó chịu, dễ bị cuốn theo cảm xúc |
| Never Split the Difference — Chris Voss và Tahl Raz (2016) | Kinh nghiệm của một cựu chuyên viên đàm phán giải cứu con tin: thấu cảm có chủ đích, nhắc lại lời bên kia, gọi tên cảm xúc, câu hỏi bắt đầu bằng "làm thế nào" và "điều gì" | Người muốn kỹ thuật lắng nghe và đặt câu hỏi cụ thể |
| Influence — Robert Cialdini (1984) | Các nguyên tắc tâm lý khiến người ta dễ đồng ý, như có đi có lại, cam kết và nhất quán, bằng chứng xã hội, thiện cảm, uy tín, khan hiếm | Người muốn nhận ra khi mình đang bị gây áp lực để đồng ý |
| Difficult Conversations — Douglas Stone, Bruce Patton, Sheila Heen (1999) | Mỗi cuộc nói chuyện khó gồm ba lớp: chuyện gì đã xảy ra, cảm xúc, và điều chuyện đó nói về bản thân mỗi người | Người cần thương lượng trong gia đình, với người thân, đồng nghiệp lâu năm |
| Đắc nhân tâm — Dale Carnegie (1936) | Những nguyên tắc cơ bản để được lòng người: lắng nghe, quan tâm thật, tránh chỉ trích | Người mới bắt đầu, muốn cải thiện cách cư xử nói chung trước khi học kỹ thuật |
Danh sách này không đầy đủ, và cũng không có nghĩa những cuốn khác kém hơn. Đây là những cuốn đã được nhắc tới nhiều trong giảng dạy và đọc rộng rãi qua nhiều năm, nên dễ tìm, dễ có người cùng đọc để trao đổi.
Nên đọc theo thứ tự nào
Bắt đầu bằng cách nghĩ nền tảng. Với người mới, một cuốn về đàm phán dựa trên lợi ích như Getting to Yes giúp bạn đổi cách nhìn: thôi coi thương lượng là kéo co, bắt đầu hỏi bên kia thực sự cần gì. Cách nghĩ này là nền cho mọi kỹ thuật sau.
Sau đó học kỹ thuật lắng nghe và đặt câu hỏi. Khi đã có cách nghĩ, một cuốn giàu kỹ thuật như Never Split the Difference cho bạn những câu cụ thể để dùng. Đọc theo thứ tự này giúp bạn dùng kỹ thuật với tinh thần tôn trọng, không biến chúng thành mẹo.
Đọc về tâm lý gây áp lực để tự vệ. Cuốn của Cialdini giúp bạn hiểu vì sao mình hay gật đầu khi nghe "chỉ còn hai suất" hay khi được tặng quà trước. Đọc với mục đích nhận ra và đáp lại, không phải để dùng lên người khác.
Đọc theo vấn đề đang gặp. Nếu đang khó khăn với người cứng rắn, đọc Getting Past No. Nếu đang có chuyện khó nói trong nhà, đọc Difficult Conversations. Đọc đúng lúc cần thì nhớ lâu hơn nhiều.
Đừng đọc liền năm cuốn. Mỗi cuốn cần vài tuần áp dụng mới ngấm. Đọc liền nhiều cuốn khiến các ý chồng lên nhau và bạn không dùng được ý nào trọn vẹn.
Cách đọc để mang ý trong sách vào đời thật
Một cuốn sách kỹ năng chỉ có giá trị khi bạn dùng được ít nhất vài ý trong đó. Các bước sau giúp bạn đọc chậm mà chắc.
- Trước khi đọc, viết ra hai ba tình huống thương lượng có thật bạn đang gặp hoặc sắp gặp. Đọc với câu hỏi: ý này giúp gì cho tình huống của mình.
- Mỗi chương, chọn tối đa một ý để thử. Viết ý đó thành một câu nói cụ thể bằng tiếng Việt, theo cách bạn sẽ nói ngoài đời.
- Thử câu đó trong một tình huống nhỏ trong tuần, như mua bán, bàn việc nhà, trao đổi với đồng nghiệp.
- Ghi lại kết quả vào nhật ký: câu nói, phản ứng của bên kia, điều muốn chỉnh.
- Chỉ đọc chương tiếp khi đã thử xong ý của chương trước, dù chậm.
- Đọc xong cả cuốn, viết một trang tóm tắt bằng lời của mình, chỉ gồm những ý đã thử và thấy hiệu quả.
Cách đọc này có thể khiến một cuốn sách hai trăm trang kéo dài cả tháng. Đổi lại, bạn giữ được vài kỹ thuật đã thành thói quen, thay vì nhớ mang máng cả cuốn rồi quên sau vài tuần.
Đọc tỉnh táo: những điều cần để ý khi đọc sách đàm phán
Sách kinh điển đáng đọc, nhưng không phải mọi ý trong đó đều dùng nguyên được trong đời sống ở Việt Nam. Một vài điều nên để ý:
- Bối cảnh khác. Nhiều ví dụ trong sách là đàm phán kinh doanh, ngoại giao hay giải cứu con tin ở nước ngoài. Khi áp vào chuyện mặc cả ở chợ hay bàn việc với bố mẹ, cần đổi giọng điệu cho hợp văn hoá và quan hệ.
- Cách xưng hô. Câu mẫu trong bản dịch thường dùng đại từ trung tính. Ngoài đời bạn nói "anh, chị, em, mình", nên hãy viết lại câu theo cách xưng hô thật.
- Kỹ thuật có thể bị dùng sai. Một số kỹ thuật như tạo cảm giác khan hiếm hay mỏ neo giá có thể biến thành thao túng nếu dùng không trung thực. Đọc để hiểu và tự vệ, đừng dùng để lừa người khác.
- Phân biệt sách và lời đồn về sách. Nhiều câu "trích dẫn" lan trên mạng không có trong sách thật. Nếu muốn dùng một ý, hãy đọc đúng chương đó.
- Tóm tắt không thay được sách. Bản tóm tắt giúp bạn quyết định có nên đọc hay không, nhưng thường bỏ mất các ví dụ, mà ví dụ lại là phần giúp bạn biết cách áp dụng.
Đọc cùng người khác để học nhanh hơn
Đọc một mình dễ bỏ dở. Rủ một hai người bạn hoặc người thân cùng đọc một cuốn, mỗi tuần hẹn nhau nửa tiếng để kể lại ý mình đã thử. Mỗi người áp dụng vào hoàn cảnh khác nhau, nên bạn sẽ học được cả những cách dùng mình chưa nghĩ tới.
Một cách hiệu quả nữa là kết hợp đọc với đóng vai. Sau khi đọc chương về câu hỏi mở, hai người dựng một tình huống mặc cả nhỏ và chỉ được dùng câu hỏi mở trong năm phút đầu. Kỹ thuật trong sách lập tức trở thành phản xạ trong miệng.
Câu lạc bộ đọc sách ở trường, cơ quan hay thư viện địa phương cũng là chỗ tốt để tìm người cùng đọc. Chỉ cần đề xuất một cuốn, hẹn lịch gặp ngắn và đặt quy ước mỗi người mang theo một tình huống thật đã thử.
Nếu không có ai cùng đọc, bạn vẫn có thể viết ra câu hỏi cho từng chương rồi tự trả lời bằng ví dụ của chính mình. Điều cốt lõi là không để việc đọc dừng ở mức gật gù đồng ý.
Ghép ý trong sách với tình huống đời thường: ví dụ giả định
Thử theo dõi anh Tuấn, nhân viên kỹ thuật ở Quảng Ninh, ví dụ giả định. Anh đọc cuốn về đàm phán dựa trên lợi ích đúng lúc đang bàn với một đội thợ nhỏ về việc sơn lại nhà trước Tết. Ý anh chọn thử từ chương đầu là tách điều người ta nói muốn khỏi điều họ cần. Thay vì chỉ cò kè tiền công, anh hỏi đội thợ điều gì khiến họ khó nhận việc vào tháng cuối năm, và biết được họ ngại nhất là phải ứng trước tiền vật tư trong lúc nhiều nhà cùng gọi.
Từ đó cuộc nói chuyện có thêm phương án: anh tự mua sơn theo danh sách thợ đưa, đội thợ giữ mức công như cũ và cam kết làm xong trước ngày anh cần. Vài tuần sau, đọc tới phần gọi tên cảm xúc trong một cuốn khác, anh thử câu "nghe như anh đang lo dồn việc cuối năm không kịp" khi bàn thêm phần sơn cổng, và thấy người thợ cả cởi mở hơn hẳn.
Điểm đáng chú ý là anh không cố nhớ cả cuốn sách. Anh chỉ chọn mỗi lần một ý, viết thành câu nói theo cách xưng hô của mình, rồi thử ngay trong chuyện đang gặp. Những gì đã thống nhất về phạm vi việc và tiền công, anh nhắn lại cho thợ để hai bên cùng giữ, vì sách đàm phán dạy cách nói chuyện chứ không thay được việc ghi lại rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Người mới bắt đầu nên đọc cuốn nào trước?
Một cuốn về cách nghĩ nền tảng, chẳng hạn cuốn bàn về đàm phán dựa trên lợi ích của Fisher và Ury. Nếu thấy nặng, có thể bắt đầu bằng một cuốn về giao tiếp nói chung như Đắc nhân tâm rồi mới sang sách chuyên về đàm phán.
Đọc bản tiếng Việt hay bản tiếng Anh?
Bản nào bạn đọc thoải mái thì chọn bản đó. Bản tiếng Việt giúp đọc nhanh, nhưng một số thuật ngữ có thể được dịch khác nhau giữa các bản. Khi gặp khái niệm quan trọng, tra thêm tên gốc tiếng Anh để hiểu đúng.
Sách đàm phán kinh doanh có dùng cho đời thường được không?
Phần lớn nguyên tắc dùng được, như hỏi về lợi ích, tạo phương án, giữ giới hạn. Phần cần điều chỉnh là giọng điệu và ví dụ, vì quan hệ gia đình, hàng xóm khác với quan hệ đối tác. Hãy viết lại câu mẫu cho hợp với người bạn đang nói chuyện.
Có nên đọc sách về thao túng tâm lý để phòng thân không?
Đọc để nhận ra các chiêu gây áp lực là hữu ích, và cuốn của Cialdini là lựa chọn phổ biến cho mục đích này. Điều quan trọng là giữ mục đích tự vệ, không đem kỹ thuật đó dùng lên người khác.
Một năm nên đọc bao nhiêu cuốn về đàm phán?
Không cần nhiều. Hai ba cuốn đọc kỹ, áp dụng từng chương, có giá trị hơn mười cuốn đọc lướt. Phần thời gian còn lại nên dành cho luyện tập và ghi nhật ký.
Nghe sách nói có hiệu quả bằng đọc không?
Nghe giúp tiếp cận nhanh khi di chuyển, nhưng khó dừng lại suy nghĩ và ghi chú. Có thể nghe lần đầu để nắm tổng thể, rồi đọc lại hoặc nghe lại từng chương khi muốn thử áp dụng một ý cụ thể.