Phần lớn cuộc thương lượng đời thường không vỡ vì khác biệt quá lớn, mà vì một câu nói sai lúc khiến bên kia thấy bị coi thường, bị dồn hoặc bị nghi ngờ. Những câu đó thường rất quen miệng, nói ra trong lúc sốt ruột hay ngại ngùng. Nhận ra chúng và có sẵn câu thay thế giúp bạn giữ được ý mình mà không đẩy người kia ra xa.
Bài này gom tám nhóm câu hay gặp nhất khi bàn chuyện tiền, chuyện việc, chuyện chia phần, giải thích vì sao từng nhóm gây hại, và đưa câu thay thế giữ nguyên nội dung bạn muốn nói. Mục đích không phải để nói cho khéo mà để lời nói của bạn được nghe đúng như bạn muốn.
Nhóm một và hai: câu tuyệt đối hoá và câu gán ý đồ
"Lúc nào anh cũng…", "Chị chẳng bao giờ…" Những chữ "lúc nào cũng", "chẳng bao giờ" biến một chuyện cụ thể thành lời phán xét về con người. Người nghe sẽ bận tìm một lần ngược lại để phản bác, và cuộc nói chuyện chuyển từ giải quyết việc sang cãi về quá khứ. Câu thay thế: "Tháng này có ba lần anh về muộn mà không báo, em thấy khó sắp xếp bữa tối".
Nói cụ thể, nói cảm nhận của mình. Cấu trúc "chuyện gì đã xảy ra, bao nhiêu lần, ảnh hưởng tới mình thế nào" giữ được nội dung bạn muốn nói mà không biến người kia thành bị cáo. Nó cũng dễ dẫn tới một đề nghị cụ thể: "Lần sau nếu muộn, anh nhắn em trước giờ cơm nhé".
"Anh cố tình…", "Chị chỉ muốn lợi cho mình…" Gán ý đồ là đoán điều trong đầu người khác, mà đoán sai thì người nghe bị oan, đoán đúng thì người nghe cũng không bao giờ thừa nhận. Cả hai trường hợp đều đóng cuộc nói chuyện lại. Câu thay thế: "Em thấy mức tăng này khá cao so với năm ngoái. Chị tính dựa trên những khoản nào ạ?".
Hỏi thay vì kết luận. Khi bạn nghi ngờ, biến mối nghi đó thành câu hỏi về dữ kiện. Nếu người kia có lý do chính đáng, bạn được nghe; nếu không, câu hỏi tự nó cho thấy chỗ yếu mà bạn không cần nói nặng lời.
Nhóm ba đến năm: câu dồn ép, câu tự hạ, câu so sánh
Ba nhóm này hay xuất hiện khi bàn chuyện tiền. Bảng dưới là câu hay nghe, vì sao nó gây hại, và câu thay thế (ví dụ giả định).
| Câu hay nghe | Vì sao gây hại | Câu thay thế |
|---|---|---|
| "Không đồng ý thì thôi, khỏi bàn." | Đặt bên kia trước lựa chọn thua hay mất mặt; nhiều người chọn mất bạn | "Mức này là giới hạn của em lúc này. Nếu anh thấy chưa được, mình xem có cách nào khác không?" |
| "Quyết luôn đi, em không có thời gian." | Gây áp lực, khiến người kia nghi bạn đang giấu điều gì | "Em cần chốt trước thứ sáu vì phải báo lại nhà. Anh cần thêm thông tin gì không?" |
| "Em biết là em đòi hơi vô lý nhưng mà…" | Tự hạ giá trị đề nghị của mình trước khi người kia kịp xét | "Em muốn đề nghị mức này, vì những lý do sau…" |
| "Chắc anh không đồng ý đâu nhỉ?" | Gợi sẵn câu trả lời "không" | "Anh thấy đề nghị này thế nào?" |
| "Người ta bán rẻ hơn nhiều." | Nghe như buộc tội người bán lấy đắt, lại không có dữ kiện | "Em thấy mẫu tương tự ở chỗ khác giá thấp hơn chút. Hàng anh khác ở điểm nào ạ?" |
| "Nhà người ta chồng làm hết việc nhà." | So sánh với người khác làm người thân thấy bị chê, cuộc nói chuyện thành tự ái | "Em đang quá tải. Mình chia lại việc tuần này được không anh?" |
Đọc kỹ cột thay thế, bạn sẽ thấy nội dung không hề bị làm mềm đi. Giới hạn vẫn là giới hạn, hạn chót vẫn là hạn chót, thông tin so sánh vẫn được đưa ra. Chỉ có cách đặt câu thay đổi: từ lời phán xét sang dữ kiện, từ dồn ép sang lý do, từ tự hạ sang tự tin.
Nhóm sáu: câu gạt phăng ý kiến
Có những câu không xúc phạm ai nhưng làm người kia thấy ý kiến của họ không đáng được nghe. Chúng hay buột ra khi bạn đã có sẵn câu trả lời trong đầu.
- "Không phải thế đâu." Thay bằng: "Em hiểu theo cách khác một chút, để em nói thử nhé".
- "Cái đó không quan trọng." Điều không quan trọng với bạn có thể rất quan trọng với họ. Thay bằng: "Phần đó mình bàn sau được không, giờ mình chốt phần giá trước?".
- "Anh không hiểu rồi." Thay bằng: "Chắc em giải thích chưa rõ. Ý em là…". Nhận phần chưa rõ về mình giúp người kia không phải tự vệ.
- "Nhưng mà…" ngay sau lời người kia. Chữ "nhưng" xoá sạch phần ghi nhận phía trước. Thử thay bằng "và": "Em hiểu chi phí của anh tăng, và em cũng đang cần giữ mức chi".
- "Ừ, ừ" trong khi tay vẫn lướt điện thoại. Không phải câu nói nhưng gửi đi thông điệp rõ nhất: bạn không nghe. Đặt điện thoại xuống khi bàn việc quan trọng.
Những thay đổi này nhỏ đến mức nhiều người nghĩ không đáng bận tâm. Nhưng trong một cuộc thương lượng, người kia thường quyết định có nhượng bộ hay không dựa vào cảm giác được tôn trọng nhiều hơn dựa vào lý lẽ. Lời nói gạt phăng làm mất cảm giác đó nhanh nhất.
Nhóm bảy: đe doạ và nhắc chuyện cũ
Câu đe doạ như "không giảm thì em đăng lên mạng cho mọi người biết" hay "không làm thì đừng trách" có thể khiến bên kia nhượng bộ tạm thời, nhưng phá hỏng quan hệ và thường gây phản ứng ngược. Người bị doạ có xu hướng cứng lại để giữ thể diện, hoặc ghi nhớ và trả đũa ở lần sau. Ngoài ra, đe doạ người khác có thể vượt ra khỏi phạm vi thương lượng và kéo theo rắc rối không đáng có.
Nếu bạn thật sự có một phương án khác nếu không đạt được thoả thuận, ví dụ chuyển sang thuê chỗ khác hay tìm thợ khác, bạn nêu nó như một thông tin bình thường, không như một lời doạ: "Nếu mình không thống nhất được mức này, em sẽ phải tìm phòng khác gần chỗ làm hơn. Em vẫn mong ở lại với chị". Sự khác biệt nằm ở chỗ bạn nói về lựa chọn của mình, không phải về điều bạn sẽ làm để hại người kia.
Nhắc chuyện cũ, đặc biệt trong gia đình, cũng là một dạng làm hỏng tương tự: "Năm ngoái anh cũng hứa rồi có làm đâu". Câu này có thể đúng, nhưng nó kéo cả hai về một cuộc tranh cãi đã qua thay vì giải quyết chuyện trước mắt. Nếu chuyện cũ thật sự liên quan, nói nó như bài học để đặt cách làm mới: "Năm ngoái mình chưa có cách nhắc nhau, năm nay mình ghi lịch chung nhé".
Nhóm tám: câu nhượng bộ quá sớm
Không phải câu làm hỏng nào cũng là câu gay gắt. Có những câu mềm quá mức khiến bạn tự thua trước khi bắt đầu. "Thôi sao cũng được", "Anh tính bao nhiêu cũng được", "Em không rành, anh cứ làm" là những câu người ngại va chạm hay nói. Chúng làm cuộc nói chuyện nhẹ đi trong chốc lát, nhưng để lại cảm giác thiệt thòi kéo dài, và người kia cũng mất cơ hội biết bạn thật sự cần gì.
Câu thay thế vẫn giữ được sự mềm mỏng: "Em chưa rành phần này, anh giải thích giúp em các lựa chọn và giá từng loại được không?" hay "Em muốn nghe anh đề xuất trước, rồi em nói ngân sách nhà em để mình tính". Những câu này thừa nhận bạn chưa biết, nhưng không giao hết quyền quyết định cho người kia.
Nếu bạn hay nói "sao cũng được" vì sợ mất lòng, hãy nhớ rằng nói rõ mong muốn của mình là giúp bên kia, không phải làm khó họ. Người bán, người thợ, người thân đều làm việc dễ hơn khi biết bạn cần gì. Danh mục tâm lý và cảm xúc của trang có bài riêng về nỗi ngại nói chuyện tiền bạc nếu đây là chỗ bạn hay vướng.
Sửa lại khi lỡ nói sai
Ai cũng có lúc lỡ lời. Điều quan trọng là sửa sớm, trước khi câu nói kịp thành vết hằn. Một cách sửa gọn gồm các bước sau.
- Dừng lại ngay khi nhận ra, đừng nói tiếp để lấp đi.
- Nhận lỗi ngắn và thật: "Em xin lỗi, câu vừa rồi em nói hơi nặng".
- Nói lại ý mình bằng câu thay thế: "Ý em là mức này đang vượt khả năng nhà em, chứ không phải chị tính sai".
- Hỏi lại người kia: "Chị thấy thế nào?" để trả quyền nói cho họ.
- Nếu không khí đã căng quá, xin tạm dừng: "Mình nghỉ chút rồi bàn tiếp nhé, em muốn nói cho đàng hoàng".
Một lời xin lỗi kịp thời thường làm người kia dịu đi nhanh hơn bất kỳ lý lẽ nào. Nó cũng cho thấy bạn quý cuộc nói chuyện hơn việc giữ thể diện, và điều đó khiến họ sẵn lòng nhượng bộ hơn.
Vì sao những câu này hay buột miệng
Biết câu nào nên tránh chưa đủ, vì lúc nói ra chúng ta thường không kịp nghĩ. Những câu làm hỏng thương lượng hay xuất hiện khi người nói đang mệt, đói, vội, hoặc đã dồn nén bực bội từ trước. Một cuộc bàn chia việc nhà lúc mười giờ đêm sau một ngày dài, hay một cuộc gọi cho chủ nhà khi đang kẹt xe, gần như chắc chắn có vài câu khiến bạn tiếc.
Vì vậy, cách phòng tốt nhất là chọn thời điểm. Bàn chuyện quan trọng lúc cả hai còn sức, đã ăn uống, không bị việc khác chen ngang. Nếu người kia mở chuyện khi bạn không ở trạng thái tốt, xin hẹn lại là quyền chính đáng: "Chuyện này quan trọng, em muốn nói lúc đầu óc tỉnh táo hơn. Mai mình bàn được không?".
Cách phòng thứ hai là biết "câu ruột" của mình. Mỗi người có một hai câu hay buột ra khi căng: có người hay nói "lúc nào cũng", có người hay nói "sao cũng được", có người hay so sánh. Nhìn lại vài cuộc nói chuyện gần đây, bạn sẽ nhận ra câu của mình. Viết nó ra cùng câu thay thế, đọc lại trước những cuộc bàn quan trọng. Danh mục luyện tập kỹ năng của trang có bài tập tự ghi lại sau mỗi lần thương lượng để làm việc này đều đặn.
Câu hỏi thường gặp
Nói thẳng có phải lúc nào cũng làm hỏng thương lượng không?
Không. Nói thẳng về dữ kiện, con số, giới hạn của mình là điều tốt. Cái làm hỏng là nói thẳng kèm phán xét về con người hoặc ý đồ của người kia. Bạn có thể rất thẳng mà vẫn tôn trọng nếu tách việc ra khỏi người.
Nếu bên kia dùng những câu làm hỏng với mình thì nên đáp thế nào?
Đừng đáp lại bằng câu tương tự. Ghi nhận cảm xúc của họ, đưa cuộc nói chuyện về dữ kiện và hỏi một câu mở. Nếu họ tiếp tục xúc phạm hay đe doạ, bạn có quyền tạm dừng hoặc kết thúc cuộc nói chuyện.
Có nên viết sẵn câu thay thế ra giấy trước khi nói chuyện không?
Với cuộc nói chuyện quan trọng, viết ra hai ba câu cho những chỗ bạn biết mình dễ nóng hoặc dễ mềm là rất có ích. Không cần viết cả kịch bản, chỉ cần những câu bạn hay vấp nhất.
Thương lượng với người thân có cần cẩn thận lời nói như với người ngoài không?
Thậm chí cần hơn, vì người thân nhớ lâu và vết thương do lời nói trong nhà khó lành. Dùng cấu trúc nói việc cụ thể, nói cảm nhận của mình, đưa đề nghị rõ ràng; tránh so sánh với nhà người khác và nhắc chuyện cũ.
Chữ "nhưng" có nên bỏ hẳn không?
Không cần bỏ hẳn. Chỉ nên để ý khi nó đứng ngay sau lời ghi nhận, vì người nghe sẽ coi phần ghi nhận là xã giao. Thay bằng "và" hoặc tách thành hai câu riêng thường giữ được cả hai ý.
Lỡ nói nặng qua tin nhắn thì sửa thế nào?
Nhắn lại sớm một lời xin lỗi ngắn và nói lại ý mình bằng câu nhẹ hơn. Đừng thu hồi tin rồi im lặng, vì người kia có thể đã đọc. Với chuyện quan trọng, gọi điện để sửa thường hiệu quả hơn nhắn thêm.