Một đề nghị kèm lý do thật, ngắn, chạm đúng điều bên kia quan tâm dễ được chấp nhận hơn hẳn một con số hay một yêu cầu đứng một mình. Lý do không cần nhiều; thường một hoặc hai là đủ. Cái khó là chọn đúng lý do: không phải lý do khiến bạn thấy mình có lý, mà là lý do khiến người nghe thấy đồng ý là hợp lý với chính họ.
Bài này dành cho những lúc bạn sắp nói ra một đề nghị: xin chủ nhà giữ giá, đề nghị thợ chia đợt trả, nhờ người nhà đổi lịch đưa đón con, xin đồng nghiệp nhận bớt một phần việc. Bạn sẽ thấy ba loại lý do thường dùng, cách sắp thứ tự lý do và đề nghị, độ dài vừa đủ, và những kiểu lý do nghe có vẻ mạnh nhưng thật ra làm đề nghị yếu đi.
Vì sao lý do làm thay đổi cách người ta nghe đề nghị
Khi nghe một đề nghị không kèm lý do, người nghe phải tự đoán vì sao bạn đưa ra nó, và người ta thường đoán theo hướng ít thiện chí nhất: bạn muốn lợi cho mình, bạn thử xem họ có dễ dãi không. Một lý do ngắn lấp khoảng trống đó. "Em xin chia hai đợt trả vì tháng này nhà em vừa đóng học phí cho con" khiến người thợ hình dung được hoàn cảnh của bạn, thay vì nghĩ bạn đang tìm cách trả chậm.
Lý do còn cho người nghe một cái cớ để đồng ý mà không thấy mình thua. Chủ nhà đồng ý giữ giá "vì người thuê ở lâu, giữ nhà kỹ" là đang đưa ra một quyết định có cơ sở, có thể giải thích với người nhà hay với chính mình. Đồng ý chỉ vì bị nài thì dễ để lại cảm giác bị ép, và cảm giác đó quay lại ở lần thương lượng sau.
Cuối cùng, lý do mở ra cuộc bàn bạc. Khi bạn nói lý do, bên kia có thể đáp lại lý do đó: đồng ý, bổ sung, hoặc đưa phương án khác giải quyết cùng nỗi lo. Nếu thợ biết bạn cần chia đợt vì học phí của con, anh có thể đề nghị bạn trả phần lớn sau một tuần thay vì chia đôi. Một yêu cầu trơ trọi chỉ nhận được có hoặc không; một yêu cầu có lý do nhận được phương án.
Ba loại lý do thường dùng
Lý do từ nhu cầu thật của bạn. "Em xin lùi ngày trả vì lương công ty em về chậm mấy ngày." Loại này hiệu quả khi đúng và cụ thể, vì người nghe có thể hình dung. Nó kém hiệu quả khi bị kể thành chuyện dài hoặc nghe như kể khổ để xin.
Lý do từ lợi ích của bên kia. "Nếu chị giữ giá, em ký luôn hai năm, chị đỡ phải tìm người thuê mới và để phòng trống." Đây thường là loại mạnh nhất, vì nó trả lời câu hỏi người nghe đang tự hỏi: đồng ý thì mình được gì. Muốn dùng được, bạn phải hiểu bên kia quan tâm gì, thường là nhờ hỏi trước khi đề nghị.
Lý do từ một mốc chung cả hai cùng thấy hợp lý. "Em đề nghị mức này vì mấy phòng cùng dãy, cùng diện tích đang cho thuê quanh mức đó." Mốc chung có thể là giá tham khảo, quy định, cách làm quen của hai bên trước đây. Nó giúp cuộc bàn bớt mang tính cá nhân. Danh mục cho người mới bắt đầu của trang có bài riêng về chọn những mốc công bằng như vậy.
Nên dùng loại nào? Thường một lý do từ lợi ích của bên kia, cộng thêm một lý do từ nhu cầu của bạn, là đủ. Mốc chung dùng khi đề nghị của bạn có liên quan tới con số và cần cho thấy nó không tuỳ tiện.
Đổi lý do của mình thành lý do của bên kia
Phần lớn chúng ta nghĩ lý do từ góc của mình trước. Bảng dưới là các cặp ví dụ giả định cho thấy cùng một đề nghị được nói bằng lý do của bạn hoặc lý do chạm tới bên kia. Cả hai đều đúng; cột phải thường được nghe rõ hơn.
| Đề nghị | Lý do từ phía mình | Lý do chạm tới bên kia |
|---|---|---|
| Xin chủ nhà giữ giá thuê | "Năm nay nhà em chưa tăng thu nhập." | "Em ở ổn định, trả đúng hạn, chị không mất tháng nào để phòng trống." |
| Xin thợ chia đợt trả | "Tháng này em kẹt tiền." | "Em trả ngay đợt đầu khi anh bắt tay làm để anh có tiền mua vật tư." |
| Nhờ chồng đưa con đi học buổi sáng | "Em mệt quá rồi." | "Anh đưa con thì em làm xong bữa sáng kịp, cả nhà không phải ăn vội." |
| Xin đồng nghiệp nhận bớt một phần việc | "Mình không kịp." | "Phần này bạn làm nhanh hơn mình, cả nhóm kịp hạn mà không ai phải ở lại muộn." |
| Xin người bán bớt giá đồ cũ | "Em không có nhiều tiền." | "Em lấy luôn hôm nay, trả tiền mặt, anh không phải trả lời thêm người hỏi." |
Lý do từ phía bạn không xấu và không cần giấu. Nhiều khi nói cả hai là tốt nhất: "Năm nay nhà em chưa tăng thu nhập, và em muốn ở lâu, trả đúng hạn như mọi năm". Điều cần tránh là chỉ có lý do của mình, khiến đề nghị nghe như xin xỏ hơn là đề xuất một điều cả hai cùng được.
Thứ tự và độ dài: nói bao nhiêu là vừa
Cùng một lý do, nói đúng chỗ và đúng độ dài sẽ hiệu quả hơn hẳn. Vài nguyên tắc dưới đây đúng với phần lớn tình huống đời thường.
- Một hai lý do mạnh hơn năm lý do vừa. Khi bạn kể một loạt lý do, người nghe thường chọn lý do yếu nhất để bác bỏ, và cả đề nghị yếu theo.
- Mỗi lý do không quá hai câu. Lý do dài dễ thành kể lể, và người nghe mất dấu đề nghị chính.
- Nói đề nghị rõ ràng, lý do theo ngay sau. "Em đề nghị giữ giá cũ thêm một năm, vì em định ký dài hạn." Người nghe biết ngay bạn muốn gì, rồi hiểu vì sao.
- Với đề nghị dễ gây sốc, lý do có thể đi trước. Nếu bạn sắp đề nghị một mức khác xa mong đợi của bên kia, một câu bối cảnh trước giúp họ không phản ứng ngay với con số.
- Dùng chữ "vì" một cách tự nhiên. Một đề nghị có chữ "vì" theo sau nghe có cơ sở hơn, miễn là phần sau chữ "vì" là lý do thật, không phải lặp lại đề nghị.
- Đừng lặp lý do khi bị từ chối. Nói đi nói lại cùng một lý do to hơn không làm nó mạnh hơn; tốt hơn là hỏi bên kia vướng ở đâu.
Nếu thấy khó giữ ngắn, viết đề nghị và lý do ra giấy trước, rồi gạch bớt cho tới khi còn một câu đề nghị và tối đa hai câu lý do. Phần bị gạch có thể để dành, nếu bên kia hỏi thêm thì nói.
Những lý do làm đề nghị yếu đi
Lý do bịa là loại tệ nhất. Nói đã có chỗ khác trả giá cao hơn khi không có, nói con ốm để xin lùi hạn khi không phải: ngoài chuyện không tử tế, lý do bịa rất dễ lộ, vì bên kia chỉ cần hỏi thêm một câu. Khi lộ, không chỉ đề nghị này mà mọi điều bạn nói sau đó đều mất giá trị. Nếu lý do thật của bạn nghe không đủ mạnh, hãy tìm lý do thật khác từ phía lợi ích của bên kia, đừng bịa.
Lý do đe doạ đội lốt giải thích cũng làm hỏng việc: "Em đề nghị giảm, vì không thì em phải chuyển đi". Câu đó có thể đúng, nhưng đặt ở vị trí lý do nó thành tối hậu thư. Nếu bạn thật sự có phương án khác, nói nó như thông tin bình thường, ở thời điểm thích hợp, và vẫn để ngỏ mong muốn ở lại.
Lý do chê bai bên kia thì gần như luôn phản tác dụng: "Em đề nghị giảm vì phòng chị cũ rồi". Người nghe sẽ bảo vệ căn phòng của mình trước khi nghĩ tới đề nghị. Nếu có điểm thật sự chưa ổn, mô tả nó như dữ kiện và gắn với giải pháp: "Máy nước nóng hay hỏng, nếu chị sửa giúp thì em giữ mức cũ cũng được". Cuối cùng, lý do quá chung chung như "vì em thấy vậy là hợp lý" không cho người nghe thông tin gì để xét; nó chỉ là đề nghị được nói lại bằng chữ khác.
Chuẩn bị lý do trong năm phút trước khi nói
Trước một cuộc bàn có đề nghị quan trọng, đi qua các bước sau. Không cần lâu, nhưng giúp lý do của bạn vừa thật vừa trúng.
- Viết đề nghị của bạn trong một câu, cụ thể nhất có thể: con số, thời hạn, việc cần làm.
- Viết tất cả lý do bạn nghĩ ra, không lọc.
- Gạch những lý do không thật hoặc bạn không chắc. Gạch những lý do chê bai hay đe doạ.
- Với từng lý do còn lại, hỏi: người kia nghe lý do này có thấy liên quan tới họ không. Đánh dấu lý do họ quan tâm nhất.
- Chọn một lý do từ lợi ích của bên kia và nhiều nhất một lý do từ nhu cầu của bạn. Nếu đề nghị có con số, chuẩn bị thêm một mốc chung để dự phòng.
- Nói thử thành tiếng: đề nghị trước, lý do sau, kết bằng câu hỏi "Anh thấy thế nào?". Sửa cho tới khi nghe giống giọng bạn.
Sau vài lần, bạn sẽ quen tự hỏi "người kia được gì" trước khi mở miệng xin. Đó là thói quen làm cho đề nghị của bạn ít bị từ chối hơn, và ngay cả khi bị từ chối, cuộc nói chuyện vẫn để lại thiện cảm.
Lý do khi thương lượng với người thân
Trong gia đình, lý do càng quan trọng nhưng cũng càng dễ trượt thành trách móc. "Anh đưa con đi học đi, vì tuần nào em cũng làm hết" là một lý do có thật, nhưng nghe như bản kê tội. Người nghe sẽ cãi về chữ "hết" thay vì nghĩ tới đề nghị. Cùng ý đó nên nói thành "Anh đưa con buổi sáng giúp em, vì sáng nào em cũng phải vừa nấu vừa chuẩn bị đồ cho con nên hay trễ làm".
Với người thân, lý do chạm tới mục tiêu chung thường mạnh hơn lý do về công bằng. "Mình chia lại việc để tối nào cả nhà cũng ăn cơm cùng nhau được" khiến người nghe thấy mình đang cùng xây một điều tốt, không phải đang bị đòi trả nợ. Lý do về công bằng vẫn có chỗ, nhưng đặt sau, và nói bằng dữ kiện cụ thể thay vì cảm giác chung.
Cũng cần nhớ rằng người thân biết rõ hoàn cảnh của bạn hơn người ngoài, nên lý do không thật bị nhận ra rất nhanh, và vết rạn để lại lâu hơn. Nếu lý do thật của bạn đơn giản là "em mệt và cần nghỉ", nói đúng như vậy thường được đón nhận tốt hơn bất kỳ lý do nghe có vẻ chặt chẽ nào.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói lý do cá nhân như khó khăn tài chính không?
Có thể, nếu đúng và nói ngắn. Lý do thật về hoàn cảnh giúp người nghe hiểu bạn. Chỉ nên tránh kể dài hay lặp lại nhiều lần, vì khi đó lý do dễ nghe như than vãn và đặt người kia vào thế khó xử.
Nếu bên kia bác bỏ lý do của mình thì sao?
Hỏi họ thấy chỗ nào chưa hợp lý, nghe kỹ, rồi xem có lý do khác hoặc phương án khác giải quyết đúng chỗ họ vướng. Đừng lặp lại lý do cũ to hơn; nếu lý do đó đã không thuyết phục được họ lần đầu, nói lại cũng khó khác đi.
Đưa ra đề nghị mà không nói lý do có bao giờ là tốt không?
Với những giao dịch rất nhỏ, quen thuộc, như hỏi bớt chút ở sạp quen, nói lý do có khi thừa. Còn khi đề nghị khác với điều bên kia mong đợi, hoặc có số tiền đáng kể, một lý do ngắn gần như luôn giúp ích.
Làm sao biết bên kia quan tâm điều gì để chọn lý do?
Cách chắc nhất là hỏi trước khi đề nghị: họ đang tính thế nào, điều gì quan trọng với họ, họ lo điều gì. Nếu không có dịp hỏi, nghĩ xem người ở vị trí của họ thường cần gì: chủ nhà cần người thuê ổn định, thợ cần được trả đúng hạn, người bán cần bán nhanh.
Dùng giá tham khảo làm lý do có bị coi là so bì không?
Không, nếu bạn nói nó như dữ kiện và không kèm lời chê. "Em thấy mấy phòng cùng diện tích quanh đây ở mức này" là thông tin; "Chỗ khác rẻ hơn nhiều mà chị lấy đắt" là lời buộc tội. Cùng một thông tin, cách nói quyết định người nghe thấy gì.
Có nên chuẩn bị sẵn lý do dự phòng không?
Nên chuẩn bị một lý do dự phòng cho những đề nghị quan trọng, nhưng chỉ dùng khi bên kia hỏi thêm hoặc khi cuộc bàn chuyển hướng. Đưa hết lý do ra ngay từ đầu khiến đề nghị chính bị loãng.